Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Felsefe Lisans Programı » 20. Yüzyıl Felsefesinin Temel Sorunları
← Ünite 5
20. Yüzyıl Felsefesinin Temel Sorunları

Ünite 5: Descartes’te Zihnin İdeaları ve Tözler

Descartes'in Cogito Temeli
Descartes felsefi sistemini 'ben varım' önermesi üzerine kurmuştur. Bu önermenin temel özelliği, kişinin bizzat düşünmesinden şüphe edemeyişine dayanması ve bu sayede kuşkulanılamaz bir apaçıklık zemini yaratmasıdır.
Tanrı İdeasının İkili Kanıtı
Descartes tanrının varlığını iki temele oturtur: Birincisi zihindeki sonsuzluk ideasını ancak sonsuz bir varlığın koyabileceği, ikincisi ise tanrı ideasının eksiksiz olmasından ötürü mevcudiyeti de içinde barındırdığıdır.
Galileo ve Matematiksel Doğa
Descartes'in doğayı anlamada kullandığı geometrik ve matematiksel yaklaşım, Galileo felsefesindeki anlayışla büyük bir paralellik gösterir. Doğa, salt yayılımsal nitelikleriyle kavramsal olarak çözümlenir.
Tözün İkiye Bölünmesi
Yalnızca Tanrı'ya atfedilebilecek mutlak töz kavramı yanında Descartes, sistemi açıklamak için tözü düşünsel ve yayılımsal olarak iki göreli töze ayırmıştır. Bu durum kendisinden sonra gelen filozofların en çok eleştirdiği husus olmuştur.

Anahtar Kavramlar

ApaçıklıkBir ideanın zihin tarafından hiçbir engele takılmadan tam olarak kuşatılması ve kuşkulanılamaz nitelikte olması durumudur. Descartes'a göre 'ben varım' önermesinin doğruluğu onun apaçıklığından ileri gelir.
Açık ve SeçikAçıklık bir ideanın zihin tarafından engelsiz kuşatılması, seçiklik ise o ideanın diğer her şeyden tamamen ayrışmış kendine has bir yapıda olmasıdır. Descartes doğru bilgiye bu kriterle ulaşır.
Tanrı İdeasıİnsan zihninde bulunan ve dış dünyadaki mevcudiyetini kendi yetkinliği ile kanıtlayan sınırsızlık ideasıdır. Zihindeki bu kusursuz tasarım, dışarıda gerçekten kusursuz bir tanrının var olmasını zorunlu kılar.
Yayılımsal TözDoğanın ve fiziksel dünyanın özünü oluşturan, yer kaplayan, matematiksel ve geometrik olarak kavranabilen üçüncü apaçık ideadır. Düşünsel özden tamamen farklı ve bağımsız bir yapıya sahiptir.
Düşünsel Tözİnsanın zihinsel faaliyetlerini, bilinç durumlarını ve 'ben' varlığını temsil eden, yayılımsal olandan kesin çizgilerle ayrılan göreli töz türüdür.
Mutlak TözMevcudiyetini sürdürmek için kendisinden başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan ve bu sıfatı yalnızca Tanrı'da bulan en üstün töz kategorisidir.
Göreli TözMutlak töz olan Tanrı tarafından kapsanan, ancak kendi içlerinde birbirine indirgenemeyen yayılımsal ve düşünsel olmak üzere ikiye ayrılan ikincil tözlerdir.
Algı (Anlayış)Zihnin duyu algısı, imgelem ve saf anlayış gibi operasyonlarını kapsayan; nesneler veya ilişkiler arasında bağ kurma yetisini ifade eden genel zihin tarzıdır.
İsteme (İrade)Arzulama, tiksinti, olurlama, reddetme ve şüphe gibi eylemleri içine alan, insanın özgürlük alanını oluşturan ve yargılara onay veren zihinsel operasyon sınıfıdır.
HataTanrı tarafından verilen kusursuz anlama yetisinin değil, sınırlı insan aklının sahip olduğu özgür iradeyi bilgisiz olduğu alanlarda onay vermeye zorlaması sonucu ortaya çıkan durumdur.

Diğer Önemli Bilgiler

Zihinsel Operasyon Sınıflaması

Descartes zihnin tarzlarını iki temel sınıfta toplar: Anlayışın operasyonu olan algı (duyu algısı, imgelem, saf anlayış) ve iradenin operasyonu olan isteme (arzulama, tiksinti, olurlama, reddetme, şüphe).

Yargı Mekanizması ve Onay

Yargıda bulunmak iki aşamalıdır: Anlayış nesneler arasındaki ilişkiyi kurar, irade ise bu ilişkiyi ya olurlar ya da reddeder. Hata tam bu noktada iradenin yanlışa onay vermesiyle doğar.

Bilgi Artışının Etkisi

Descartes'in epistemolojik sisteminde, insanın bilgisi arttıkça iradenin özgürlüğüne ve dolayısıyla hata yapmaya açık bırakılmış alanı giderek küçülür.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda Descartes'in 'ben varım' (Cogito) ilkesinin temel dayanağının 'apaçıklık ve açık-seçiklik' olduğunu kesinlikle unutmayın.
  • Tanrı ideasının kanıtlanmasında iki temel ayak olduğunu (sonsuzluk ideası ve eksiksiz varlığın mevcudiyeti) karıştırmayın.
  • Yayılımsal tözün doğayı matematiksel ve geometrik olarak kavradığını, Galileo felsefesiyle paralel kurulduğunu not edin.
  • Mutlak tözün sadece Tanrı'ya ait olduğunu, düşünsel ve yayılımsal tözlerin ise 'göreli töz' kategorisinde yer aldığını iyi kavrayın.
  • Hatanın kaynağının anlama yetisinde (tanrısal bağış) değil, iradenin bilgisi olmayan alanlardaki özgür onayında (seçiminde) yattığını unutmayın.
  • Bilgi arttıkça iradenin özgürlük alanının küçüldüğü bilgisini öncüllü sorularda dikkatle değerlendirin.