Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Felsefe Lisans Programı » Akıl ve Eylem

Ünite 4: Akıl ve Transendental Diyalektik — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Transendental Diyalektik — Aklın denetimsiz bir şekilde tecrübe sınırlarını aşarak ürettiği saf illüzyonların ve yanılsamaların eleştirildiği Kantçı saf akıl analizi bölümüdür. Örneğin, Tanrı veya evrenin sınırları gibi aşkın konuların teorik akılla çözülemeyeceğini gösterir.

İdea — Duyusal alanda hiçbir nesnel karşılığı bulunmayan, saf aklın ürettiği en yüksek düzenleyici kavramlardır. Örneğin, saf aklın ürettiği mutlak birlik arayışındaki Tanrı veya evren tasavvurları birer ideadır.

Transendent (Aşkın) — Tüm deneyim ve tecrübe sınırlarının ötesine geçen, duyu dünyasında hiçbir nesnesi bulunmayan kavramsal durumdur. Örneğin, aklın saf kavramları olan idealar tecrübe sınırını aştığı için transendenttir.

Transendental — Tecrübeyi aşmaktan ziyade tecrübeyi ve a priori bilgi modlarını önceleyen akla ait yapısal kullanımdır. Örneğin, anlama gücünün kategorileri tecrübenin mümkün sınırlarını belirlediği için transendentaldir.

Antinomi — Aklın aynı mesele hakkında iki farklı, birbirine zıt ama her ikisi de eşit derecede mantıksal inandırıcılığa sahip iddia öne sürmesi durumudur. Örneğin, 'Dünyanın başlangıcı vardır' ile 'Dünyanın başlangıcı yoktur' savlarının çatışması bir antinomidir.

Paralogism — Ruh kavramı etrafında şekillenen, aklın kendi doğasından kaynaklanan yanlış ve yanıltıcı mantıksal çıkarsamalardır. Örneğin, ruhun kalıcılığı veya tözselliği üzerine yapılan spekülatif akıl yürütmeler paralogism oluşturur.

İmmanent (İçkin) — Bilginin ve deneyimin sınırları içerisinde kalan, bu sınırları ihlal etmeyen durumdur. Örneğin, anlama gücünün yargıları tecrübe alanı içinde kaldığı için immanenttir.

Sözde Rasyonel (Pseudo-rational) — Gerçek anlamda akılcı (rasyonel) olmayan, insan aklının doğasından kaynaklanan hayali ve safsata niteliğindeki düşünce ürünleridir. Kant, ideaların rasyonel değil sözde rasyonel olduğunu belirtir.

Transendental Yanılsama — Mantıksal bir hatadan ziyade, saf aklın tamlık ve mutlaklık arayışından kaynaklanan doğal, kaçınılmaz ve nesnel olarak kendini dayatan bilişsel yanılsamadır.

Anlama Gücü (Verstand) — Görünüşlerin birliğini kurallar ve kategoriler aracılığıyla sağlayan, tecrübe verilerini işleyen bilişsel yetidir.

Akıl (Vernunft) — Anlama gücünün kurallarının birliğini ilkeler ve kıyaslar aracılığıyla sağlayan, mutlaklık ve tümlük arayan en üst bilişsel yetidir.

Varlık Yüklemi — Kant'a göre nesnelere eklenen gerçek bir nitelik (özellik) olmayıp, bir kavramın ya da önermenin mantıksal konumunu belirleyen unsurdur.

Analitik Yargı — Yüklemin, öznenin kavramının içerisinde yer aldığı ve bu nedenle öznenin bilgisini genişletmeyen (öğretici olmayan) yargıdır.

Sentetik Yargı — Yüklemin, öznenin kavramına dışarıdan yeni bir nitelik ekleyerek bilgiyi genişlettiği ve öğrettiği yargı türüdür.

Numenal Alan — Fenomenal (görünen) dünyanın ötesinde yer alan, duyusal deneyimle bilinemeyen akılsal nesneler alanıdır.

Determinasyon — Bir nesnenin tüm niteliklerini ve özelliklerini eksiksiz olarak barındıran kapsamlı kavramsal belirlenimidir.

De Re / De Dicto Ayrımı — Önermelerin nesnenin kendisine (de re) mi yoksa ifadenin kendisine / önermenin kendisine (de dicto) mi atıfta bulunduğunu ayırt eden mantıksal ayrımdır.

Ontolojik Kanıt — Tanrı'nın tanımından ve saf kavramından yola çıkarak varlığını a priori olarak kanıtlamaya çalışan felsefi argümandır.