Sesli Özet
← Ünite 1

Ünite 1: Değer Felsefesine Giriş — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Değer, değerlendirme ve bağlantılı terimler günlük dilde, felsefede ve diğer bilim dallarında çok farklı şekillerde kullanılmaktadır. Tarihsel süreçte 'değer' teriminin kapsamı oldukça sınırlıydı ve temel olarak ekonomiyle bağlantılı bir kavramdı; bir şeyin kıymetini, ederi tahmin etme anlamı taşırdı. Ancak zamanla Rudolf Hermann Lotze, Albrecht Ritschl, Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche gibi filozoflar bu terime felsefi sistemlerinde temel bir rol vererek anlamını genişletmişlerdir. Günümüzde değer terimi; iyi, ahlaken doğru, güzel, faydalı gibi olumlu terimlerin yanı sıra kötü, ahlaken yanlış, çirkin ve faydasız gibi olumsuz terimlerin tamamını içine alan geniş bir şemsiye kavram haline gelmiştir. Değer felsefesinin kökenleri her ne kadar Antik Çağ'da Sokrates ve Platon'un iyi, güzel ve ahlaki doğru gibi kavramları tartışmasına kadar götürülebilirse de, müstakil bir disiplin olarak ortaya çıkışı 19. yüzyılın sonlarına dayanmaktadır. Bu dönemde, etik, estetik, hukuk, ekonomi ve eğitim gibi alanlardaki sorunların olguyla değil değerle ilgili ortak bir alana ait olduğu fark edilmiştir. Franz Brentano’nun 'Empirik Bakış Açısından Psikoloji' (1874) adlı eseri bu düşüncenin tohumlarını atmış, Brentano'nun Avusturyalı izleyicileri Alexius Meinong (1894) ve Christian von Ehrenfels (1897-1898) yazdıkları ilk değer teorisi sistemleriyle bu alanı olgunlaştırmışlardır. 19. yüzyılın sonundan itibaren değer teorisi düşüncesi hızla yayılmış; 20. yüzyılda Alman filozoflar Max Scheler ve Nicolai Hartmann'ın eserleriyle Kıta Avrupası'nda popülerleşmiştir. İngiltere'de ise G. E. Moore’un 'Etiğin İlkeleri' (1903) ve W. D. Ross gibi isimlerin çalışmalarıyla kendine yer bulmuştur. Amerika Birleşik Devletleri'nde ise Hugo Münsterberg, Ralph Barton Perry ve John Dewey gibi isimler tarafından benimsenip geliştirilmiştir. Günümüzde bu disiplin için hem İngilizce kökenli 'Value Theory' hem de Yunanca 'aksios' (değerli) ve 'logos' (teori) kelimelerinin birleşiminden oluşan ve Almanca Werttheorie'den çevrilen 'Aksiyoloji' terimleri kullanılmaktadır. Değer Felsefesinin ilgilendiği sorunlar, onun felsefe disiplinleri içinde nasıl konumlandırıldığına bağlı olarak dar ya da geniş bir çerçevede ele alınır. En dar anlamıyla değer felsefesi, etiğin doğrudan bir alt dalı olarak kabul edilir ve bu bağlamda 'Aksiyolojik Etik' veya 'İyi Teorisi' olarak da adlandırılır. Bu dar perspektifte disiplin, doğrudan ne yapmamız gerektiğiyle değil, nelerin kendinde iyi, güzel ya da arzu edilmeye değer olduğuyla ilgilenir. Ahlaki doğru teorisi hangi eylemlerin doğru veya yanlış olduğunu incelerken, değer teorisi haz, bilgi veya erdem gibi durumların olumlu değere, acı veya erdemsizliğin ise olumsuz değere sahip olduğunu inceler. En geniş anlamıyla ise değer felsefesi; etik, estetik, toplum ve siyaset felsefesi, hukuk, feminist felsefe ve din felsefesi gibi değerle ilgili yönü bulunan tüm felsefe disiplinlerini kapsayan çatı bir üst disiplindir. Bu geniş tanım çerçevesinde disiplin; değerin doğasını, karakteristik özelliklerini, sınıflamasını, hangi tür nesnelerin değere sahip olduğunu ve değer yargılarının mantıksal yapısını merkeze alır. Böylece ahlaki değerlerden estetik güzelliğe, bilgisel gerekçelendirmelerden toplumsal adalete kadar her türlü değer olgusu incelenmiş olur. Değer felsefesinin incelediği tüm bu problematik alanlar iki ana gruba ayrılmaktadır: Normatif Sorunlar ve Teoriler ile Meta-normatif Sorunlar ve Teoriler. Normatif teoriler temel olarak 'neyin ya da nelerin değerli, iyi, kötü, erdemli veya doğru olduğu' sorusuna yanıt arar ve bir değer yelpazesi ortaya koyar. Meta-normatif teoriler ise normatif teorilerden bile önce sorulması gereken daha soyut ve kavramsal meselelerle ilgilenir; değerin ve değerlendirmenin doğasını, değer türlerini ve bu değerlerin nasıl hesaplanıp kıyaslanacağını inceler.