Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Platon felsefesinde İdea kavramı, felsefi problemlerin çözülmesinde merkezi ve kilit bir rol oynamaktadır. Filozof, fiziksel maddi dünyayı anlamaya çalışırken ünlü mağara örneği aracılığıyla duyulur dünyanın geçiciliğini ve değişkenliğini gözler önüne serer. Ona göre asıl olan, duyularla değil saf akılla kavranan dünyadır.
Platon'a göre gerçek olan şey sürekli, değişmez ve kalıcı olmalıdır. Bu beklentiyi eksiksiz bir şekilde yerine getiren yegane varlıklar idealar ve idealardan oluşan akledilebilir dünyadır. İnsan her ne kadar hem fiziksel maddi dünyaya hem de idealar dünyasına bağlı gibi görünse de, varlık ve bilgi açısından asıl değer taşıyan idealar dünyasıdır.
İdealar dünyasında, duyulur dünyada bulunan her nesnenin ve varlığın ilk örnekleri (formları) yer almaktadır. Gölgeler dünyası olarak da nitelendirilen duyulur dünyadaki her şey geçicidir ve buradaki nesneler varlıklarını idealardan pay almalarına borçludur. Bu bağlamda varlık felsefesinin temeli olan idealar öğretisi, aynı zamanda Platon'un ahlak ve siyaset anlayışının da temel direğini oluşturur.
Batı felsefe tarihinde idea kavramı, Bilgi Kuramı bağlamında özellikle Platon ve Aristoteles'ten başlatılır. Platon felsefesinin temel direklerinden biri, duyusal deneyime konu olan fiziksel dünya ile saf akılla kavranan idealar dünyası arasındaki keskin ayrımdır. Deneyimlediğimiz bu evren, sürekli bir değişim ve oluş (genesis) hâlinde olan yanılsamalar dünyasıdır.
Duyularımızla algıladığımız her nesne sürekli değiştiği için, duyusal alanın sabitliğinden ve mutlak varlığından söz edemeyiz. Görünüşlerin bu yanıltıcı dünyasından edinebileceğimiz veriler ancak gerçek inanç veya sanı (doxa) düzeyinde kalır. Oysa gerçek, sürekli, kalıcı ve değişmez olmalıdır; bu nitelikleri barındıran alan ise mekân ve zaman dışındaki İdealar Dünyası'dır.
Platon bu durumu somutlaştırmak için at örneğini verir. Deneyimimizin konusu olan tekil atlar doğar, yaşlanır ve ölür; yani sürekli bir değişim içindedir. Ancak atın kendisi yani İdeası tamamen değişmezdir. Tek tek atlar yok olsa bile at kavramı varlığını sürdürmeye devam eder, bu da esas gerçekliğin idealarda olduğunu kanıtlar.
Platon, Devlet adlı eserinde gerçekliğin ve bilginin iki yönünü bölünmüş çizgi metaforuyla açıklar. Çizgi öncelikle iki ana parçaya bölünür: Görünen (duyulan) dünya ve kavranan (akledilen) dünya. Bu dünyaların her biri de kendi içinde ikiye ayrılarak toplamda dört bilgi ve varlık basamağını meydana getirir.
Görünen dünyanın ilk alt bölümünde 'yansılar' (gölgeler ve sudaki suretler), ikinci alt bölümünde ise 'canlı varlıklar ve insan yapımı nesneler' yer alır. Buna karşılık gelen zihinsel düzeyler en alttan yukarıya doğru 'sanı (doxa)' ve 'inanç (pistis)' olarak adlandırılır. Bu alanlar değişken ve geçici dünyaya aittir.
Kavranan dünyanın çizgisinde ise ruh, varsayımlardan hareket ederek ilk basamakta 'çıkarış' (düşünce/matematiksel nesneler) faaliyetini gerçekleştirir. En üst aşamada ise ruh, varsayımlara bağlı kalmaksızın dialektika gücüyle doruk noktası olan 'kavrayış'a (noesis / episteme) ulaşır. Bilimsel bilginin (episteme) nesnesi yalnızca değişmez idealardır.
Duyumsanabilir nesneler ile değişmez İdealar arasındaki ilişki 'metheksein' yani 'pay alma / katılım' kavramıyla açıklanır. Bu ilişki, nesnelerin idealardan fiziksel bir parça koparması şeklinde değil; güneşin nesneleri aydınlatıp görünür kılması gibi, şeylerin varlık ve hakikat derecelerini idealardan alması şeklinde anlaşılmalıdır.
İdealar ezeli, ebedi, bağımsız ve kendi başınadır; duyulur dünyadaki değişimlerden asla etkilenmezler. Her bir idea tektir ve kendisinden pay alan tikel nesnelerin sayısı belirsizdir. İnsan bedeniyle fizik dünyaya, aklıyla ise idealar dünyasına ait bir varlıktır ve ruh bedenlenmeden önce bu formları görmüştür.
Tüm ideaların kaynağı ve bilgi piramidinin en tepesinde yer alan nokta 'İyi İdeası (Formu)'dur. Platon iyi ideasını güneşe benzetir: Nasıl ki güneş fiziksel dünyada gözün görmesini ve nesnelerin görünür olmasını sağlıyorsa, İyi İdeası da düşünce dünyasında aklı aydınlatır ve diğer tüm idealara varlık ve bilinebilirlik kazandırır.