Sesli Özet
← Ünite 9

Ünite 9: Locke: İde Kavramı — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Felsefe tarihinde deneyimciliğin en önemli kurucularından biri olarak kabul edilen John Locke, bilgi kuramını inşa ederken temel hareket noktası olarak insan zihninin başlangıçta boş bir levha (tabula rasa) olduğunu ve tüm bilgilerin deneyim yoluyla kazanıldığını savunur. Locke'un bu yaklaşımı, zihindeki 'ide' kavramının nasıl oluştuğu ve fizik dünyadaki nesnelerle nasıl bir ilişki kurduğu soruları etrafında şekillenir. Locke'a göre nesnelere ilişkin bilgimizi ele alırken, bilginin öznel yanı ile nesnel yanı kesin bir şekilde birbirinden ayırt edilmelidir. Zira insan zihni dış dünyadaki nesneleri algılarken hem nesnenin kendisine ait olan gerçek özelliklerle karşılaşır hem de kendi duyu organlarının yarattığı öznel algılarla bunları yorumlar. Bu bağlamda Locke, bilgi kuramını temellendirirken 'töz' kavramına da başvurur. Ona göre töz, zihindeki idelere neden olan ve fizik dünyada duyular aracılığıyla algılanan niteliklerin temel dayanağıdır; ancak tözün ne olduğunu tam olarak tanımlamak oldukça zordur ve onun varlığı ancak dolaylı akıl yürütmelerle anlaşılabilir. Locke felsefesinde 'madde' ve 'cisim' kavramlarının ne anlama geldiği ve aralarındaki ilişki felsefi açıdan büyük bir öneme sahiptir. Felsefe tarihi boyunca bu iki kavramın yerini tuttuğu idelerin aynı olduğu zannedilmiş ve doğada cisimden ayrı bir madde varmış gibi içinden çıkılmaz tartışmalara girilmiştir. Eğer madde ve cisim terimlerinin yerini tuttuğu ideler tamamen aynı olsaydı, bunların her yerde ve eşit biçimde birbirinin yerine konabilmesi gerekirdi. Oysa 'bütün cisimlerin bir maddesi vardır' demek uygun düşerken, 'bütün maddelerin bir cismi vardır' demek mantıksal olarak doğru kabul edilmez. Locke için madde, ne olduğu tam olarak dile getirilemeyen ama duyusal algılar ve katı töz idesi nedeniyle kendisine mutlaka ihtiyaç duyulan genel bir varlığa işaret eder. Değişen cisimleri kavrayıp onların sözünü edebiliriz çünkü yer kaplama ve katılık gibi özellikler değişebilir niteliklerdir. John Locke, bir nesneye ait özellikleri incelerken bunları birincil ve ikincil nitelikler olarak ikiye ayırır. Birincil nitelikler tamamen nesnel olup nesnenin kendisinden asla ayrılamayan, algılanıyor olsun ya da olmasın varlığını sürdüren temel özelliklerdir. Sayı, şekil, uzam, hareket ve katılık gibi özellikler birincil niteliklere örnek olarak gösterilebilir. Bu nitelikler matematiksel olarak ölçümlenebilir niteliklerdir ve bir fizik nesnesi olmanın, cisimsel bir varlık taşımanın gerek ve yeter koşulunu oluştururlar. Birincil niteliklerin en belirgin özelliği, nesne hangi hal ve koşulda olursa olsun veya şekil değiştirse dahi sürekli olarak varlıklarını sürdürmeleridir. Örneğin, bir nesnenin uzamı veya şekli, ona bakan kişinin duyularına göre değişmez; nesnenin özsel yapısının kalıcı ve ortadan kaldırılamaz parçalarıdır. Birincil niteliklerin aksine, ikincil nitelikler tamamen öznel özelliklerdir ve algılayan kişiye göre değişkenlik gösterirler. Bu nitelikler nesnenin kendisine değil, nesnenin birincil nitelikleri sayesinde algılayanda duyum uyandırma kapasitesine dayanır. Renk, tat, koku, ses ve sıcaklık gibi özellikler ikincil niteliklere örnek olarak verilebilir. Örneğin, dünyada hiçbir canlı varlık olmasaydı çiçekler koku vermezdi; ancak büyüklük ve şekil gibi birincil niteliklerini korumaya devam ederlerdi. İkincil nitelikler, nesnelerin küçük parçacıklarının duyularımızda yarattığı etkilerden ibarettir ve duyum ortadan kalktığı anda bu niteliklerin algısal karşılığı da ortadan kaybolur. Aynı su, farklı kişilerin ellerinde farklı sıcaklık duyumları üretebilirken, nesnenin şekli asla iki farklı temel geometri üretmez.