Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Gündelik dilde akıl veya ruh hastalığı olarak adlandırılan normal dışı davranışlar bin yıllardır bilinmektedir. Milattan önceki dönemlerde bu durumun temel nedeni olarak insanların içine kötü ruhların girmesi gösterilmekteydi. Bu ruhları kaçırmak amacıyla dualardan şiddet içeren çeşitli ritüellere kadar pek çok müdahale yöntemi uygulanmıştır.
M.Ö. 5. yüzyılda Hipokrat, hastalıkların doğaüstü değil doğal nedenlerden kaynaklandığını öne sürerek akıl hastalıklarının bedensel kökenli hastalıklar gibi ele alınması gerektiğini savunmuştur. Beyni bilinçliliğin organı kabul eden Hipokrat, melankoli gibi rahatsızlıkları sükunet, perhiz ve cinsel faaliyetten uzak durma gibi yöntemlerle tedavi etmiştir. Batı'da Galen sonrasında giren karanlık çağlarda ise Kilise'nin etkisiyle manastırlar tedavi kurumu olmuş, hastalıklar şeytanın marifeti sayılmıştır.
Orta Çağ ve sonrasındaki dönemde akıl hastaları cadı ve büyücü suçlamasıyla zulüm görmüş, 16. yüzyılda ise tımarhanelere kapatılmıştır. Bu hastaneler hatta ziyaretçilerin bilet kesip garip davranışları seyrettiği yerler haline gelmiştir. 18. yüzyılda B.Rush hastaları sakinleştirici sandalyelere bağlayıp kan alma yöntemleri uygularken, Philippe Pinel Paris'teki La Bicetre hastanesinde hastaları zincirlerden kurtararak insancıl uygulamaların öncüsü olmuştur.
Türk topluluklarında ise farklı bir gelenek izlenmiştir. 1070 tarihli Kutadgu Bilig'te otacıların ilaçla, efsuncuların ise cinlerin etkisine karşı telkinle tedavi uyguladığı belirtilir. Selçuklular ve Osmanlılar döneminde İbni Sina'nın tıp anlayışıyla darüşşifalar kurulmuş, Edirne'de 1485 yılında müzikle tedavi hastaneleri açılmıştır. Halk anlayışında ise deli, metafizik dünya ile temas halinde olan marjinal bir tip olarak konumlandırılmıştır.
Etiyoloji, psikolojik ve tıbbi problemlerin gelişimine neden olan ya da bu süreçte payı olan etmenleri ifade eden bir kavramdır. Normal dışı davranışların nedenlerinin bilinmesi, bu durumların düşünce, duygu ve davranışları nasıl etkilediğini anlamayı ve doğru tedavi yöntemini şekillendirmeyi sağlar. Günümüzde davranışların tek bir nedenden değil, çoklu etkenlerin ortak etkisinden doğduğu kabul edilmektedir.
Biyolojik yaklaşım, psikolojik rahatsızlıkların temelinde hatalı biyolojik veya bedensel süreçlerin bulunduğunu savunur. Kalıtımın şizofreni yatkınlığı yaratması, nörotransmitter dengesizlikleri (norepinefrin ve serotoninin az salgılanmasıyla depresyon, fazla salgılanmasıyla mani görülmesi) veya beyin yapısındaki bozulmalar bu yaklaşımın inceleme alanına girer.
Psikolojik yaklaşımlar ise psikopatolojinin temelinde kişisel tecrübeler, travmalar, çatışmalar ve çevresel faktörlerin yattığını öngörür. Bu çatı altında psikanalitik (psikodinamik), davranışçı ve bilişsel olmak üzere üç temel akım bulunur. Psikanalitik yaklaşım bilinçdışı çatışmalara odaklanırken, davranışçı yaklaşım öğrenme ve pekiştirme süreçlerine, bilişsel yaklaşım ise hatalı akıl yürütme ve çarpıtmalara odaklanır.
Bütünleştirici bir yaklaşım olarak öne çıkan Yatkınlık-Stres yaklaşımı, biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenleri birbirine bağlar. Bu modele göre kişide kalıtımsal bir biyolojik yatkınlık bulunabilir, ancak bu yatkınlığın psikopatolojiye dönüşmesi için çevresel stres faktörleri ile etkileşime girmesi gerekmektedir.
Biyolojik tedaviler, ilaç tedavisi, elektrokonvulsif tedavi (EKT) ve psikocerrahi gibi yöntemleri kapsar. Bu tedaviler bazı ağır rahatsızlıklarda belirtileri ortadan kaldırmada oldukça etkilidir. Hastanın kendine veya çevresindekilere zarar verme riski olduğunda ya da aşırı uyarılmışlık durumlarında öncelikle biyolojik tedaviler tercih edilir.
İlaç tedavileri üç ana grupta incelenir: Antipsikotikler (şizofrenide sanrı ve halüsinasyonları azaltır), antidepresanlar (depresif belirtileri ve anksiyeteyi giderir, lityum tuzları manik fazda etkilidir) ve kaygı gidericiler (benzodiazepin türevleri anksiyete tedavisinde kullanılır ancak yan etkileri ve bağışıklık yapma riski vardır).
Elektrokonvulsif tedavi (EKT), beyne kısa süreli elektrik akımı verilerek geçici bir konvülsiyon oluşturulması esasına dayanır. İlaçların etki etmediği veya hızlı çözüm gerektiren durumlarda son çare olarak kullanılır; ancak bellek kaybı ve zihin karışması gibi ciddi yan etkileri bulunmaktadır. EKT'ye alternatif olarak rTMS (tekrarlanan transkranyal manyetik uyarım) geliştirilmiştir.
Psikocerrahi, beyin dokusuna uygulanan cerrahi müdahalelerdir. En yaygın örneği alın lobotomisidir; ön lobların derin bölgelerden kesilerek ayrılması esasına dayanır. Duygusal uyarılmışlığı ve kaygıyı ani biçimde yok etmesine rağmen, sosyal kontrol eksikliği ve zihinsel yüzeysellik gibi geri dönüşsüz ve ciddi yan etkileri nedeniyle en son çare olarak uygulanır.
Psikoterapi, kişilik ve davranış bozukluklarının tedavisinde psikolojik tekniklerin kullanılmasıdır. Sözel etkileşim, destekleyici ilişki ve sistematik bir analitik yöntem barındırır. Terapist ile danışan arasında kurulan olumlu işbirliğine terapötik ittifak denir.
Sigmund Freud tarafından geliştirilen Psikanaliz, çocukluk dönemindeki bilinçdışı çatışmaların ve bastırılmış dürtülerin bugünkü sorunların kaynağı olduğunu savunur. Serbest çağrışım (sansürsüz anlatım), direncin aşılması ve aktarım (danışanın duygularını analiste yansıtması) psikanalizin temel tekniklerindendir.
Davranışçı terapiler içsel süreçler yerine gözlemlenebilir davranışlara odaklanır; normal dışı davranışların yanlış öğrenmelerle kazanıldığını kabul eder. Sistematik duyarsızlaştırma (gevşeme ile korkunun eşleştirilmesi), taşırma, simgesel ödül biriktirme ve model alma gibi yöntemler kullanılarak yeni davranışlar kazandırılır.
Bilişsel terapiler, hastanın dünya hakkındaki yanlış kavramlaştırmalarını ve düşünce hatalarını değiştirmeyi hedefler. Akılcı olmayan inançların yerine daha gerçekçi düşünce becerileri kazandırılır. Günümüzde bu yaklaşım davranışçılıkla birleşerek Bilişsel-Davranışçı Terapi adını almıştır. Grup terapileri ise birden fazla danışanın sosyal destek ve içgörü kazanması amacıyla ortak bir araya geldiği etkili bir yöntemdir.