İnfografik
← Ünite 5
Psikolojiye Giriş 2

Ünite 5: Motivasyon

Motivasyon - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 95
Osman ve Zuhal Atasoy Çiftinin Dünya Turu
Atasoy çifti, 1992 yılında Sığacık limanından 8.5 metrelik 'Uzaklar' isimli yelkenli tekneleriyle yola çıkmış ve 5 yıl süren bu turda 30 ülkeden geçerek 40 bin deniz mili (yaklaşık 70.000 km) yol kat etmişlerdir. Bu olağanüstü yolculuk, insanları sıradışı eylemlere yönlendiren merak, tanınma ve kendini gerçekleştirme gibi yüksek motivasyon kaynaklarına kusursuz bir örnektir.
William James ve İçgüdü Listeleri
1890 yılında W. James, insan davranışlarının temelinde avlanma, yarışma, merak, aşk, utanç ve nefret gibi insana özgü içgüdülerin bulunduğunu öne sürmüştür. 20. yüzyılın başlarında bu eğilim o kadar ileri gitmiştir ki, 1920'lere gelindiğinde yaklaşık 10.000'e yakın insan içgüdüsü bilimsel literatürde listelenmiştir. Ancak bu durum kavram karmaşasına yol açmıştır.
Clark Hull ve Dürtü Azalması Teorisi
1940'lı yıllarda C. Hull tarafından geliştirilen teoriye göre, organizmadaki dokusal yoksunluklar (açlık, susuzluk) fizyolojik ihtiyaçları, bunlar da psikolojik gerginlik oluşturan dürtüleri tetikler. Davranışların temel amacı bu gerginliği azaltarak homeostatis (denge) durumuna geri dönmektir. Ancak uzun süreli açlık gibi durumlarda dürtü düzeyinin dalgalanması bu teoriyi eleştirilere açık hale getirmiştir.
Fritz Heider ve Anlama-Kontrol İhtiyaçları
1896-1988 yılları arasında yaşayan F. Heider, insan davranışlarının çoğunun 'Anlama-Bilme' ve 'Kontrol Etme' olmak üzere iki temel ihtiyaçtan kaynaklandığını savunmuştur. İnsanlar kaderlerini kontrol etmek ve geleceklerini tayin etmek için olayların akışını düzenlemek isterler; bunu da gözlemledikleri olayları içsel veya dışsal etkenlere yükleyerek gerçekleştirirler.

Anahtar Kavramlar

Motivasyon (Güdenme)Fiziksel ve psikolojik etkinlikleri başlatma, yönetme, şiddetini tayin etme ve devam ettirmeyi sağlayan süreçlerin tümüdür. Latince hareket etmek anlamına gelen 'movere' kelimesinden türetilmiştir. Örneğin, bir öğrencinin sınavı kazanmak için her gün düzenli ders çalışması motivasyonel bir süreçtir.
İhtiyaçBedenin fizyolojik dengesinin bozulmasıyla ortaya çıkan bedensel veya dokusal yoksunluk durumudur. Açlık, susuzluk ve acı temel ihtiyaçlar arasında yer alır. Örneğin, uzun süre gıda almayan bir organizmada biyolojik bir gıda ihtiyacı doğar.
Dürtü (Drive)Bedensel bir ihtiyacın sonucunda ortaya çıkan psikolojik gerginlik ve hareket etme isteğidir. İhtiyacın yarattığı huzursuzluğu azaltarak yeniden dengeye dönmeyi sağlar. Örneğin, susuzluk ihtiyacının yarattığı gerginlik su içme dürtüsünü doğurur.
HomeostatisOrganizmanın iç dengesinin ve kararlı fizyolojik durumunun korunması sürecidir. Beden dengesi bozulduğunda organizma bunu düzeltmek için faaliyete geçer. Örneğin, vücut sıcaklığı düştüğünde titreme yoluyla homeostatis korunmaya çalışılır.
İçgüdüOrganizmanın doğuştan getirdiği, öğrenilmemiş, belirli ve sabit bir hareket dizisini yapmaya iten doymuş biyolojik kuvvettir. Hayvan davranışlarında oldukça etkindir. Örneğin, kuşların belirli mevsimlerde güneye göç etmesi içgüdüsel bir davranıştır.
Özendirici (Incentive)Doğrudan bedensel bir ihtiyaçla bağı olmayan, dışsal uyarıcılar veya pekiştireçler yoluyla kazanılmış motiv kaynaklarıdır. Davranışları dışarıdan teşvik eder. Örneğin, okulda başarılı olunca verilen takdir belgesi veya yüksek gelirli bir iş özendirici işlevi görür.
Kontrol OdağıBireyin davranışlarına sebep olan etmenlerin kaynağını içsel veya dışsal olarak algılamasına ilişkin öznel değerlendirmesidir. İç kontrol odağına sahip bireyler sorumluluğu kendine yüklerken, dış kontrol odağına sahip olanlar dış etkenleri suçlar. Örneğin, başarısızlıkta 'ben çalışmadım' demek iç, 'sorunlar çok zordu' demek dış kontrol odağıdır.
İçsel MotivasyonBireyin kendi değerlerine, hedeflerine, inançlarına ve arzularına uygun davranışları gerçekleştirmek üzere içten gelen bir istekli halle harekete geçmesidir. Etkinliğin kendisi ödüllendiricidir. Örneğin, hiçbir maddi karşılık beklemeksizin gönüllü bir kuruluşta çalışmak içsel motivasyondur.
Dışsal MotivasyonBireyin dışarıdan gelen bir ödül, kazanç, onay veya ceza tehdidi gibi özendiriciler için harekete geçmesini sağlayan motivasyon türüdür. Odak noktası dışsal sonuçlardır. Örneğin, sadece yüksek maaş almak için sevmediği bir işte uzun saatler çalışmak.
İhtiyaçlar HiyerarşisiAbraham Maslow tarafından geliştirilen, insan ihtiyaçlarının basamaklı bir sıra izlediğini ve alt düzeyler doydukça üst düzeylerin ortaya çıktığını savunan kuramdır. Aşağıda fizyolojik ihtiyaçlar, en üstte kendini gerçekleştirme yer alır. Örneğin, barınma ve gıda ihtiyacını karşılayan bir birey estetik veya sanatla ilgilenmeye yönelebilir.
Kendini GerçekleştirmeMaslow piramidinin en üst basamağında yer alan, insanın kendi potansiyellerini, yeteneklerini ve kendine has özelliklerini harekete geçirme ve kullanma arzusudur. Bireyin olabileceği en üst seviyeye ulaşma çabasıdır. Örneğin, kişinin içindeki sanatsal potansiyeli fark edip usta bir ressam olması.
KurcalamaÇevredeki ilgi çekici veya merak uyandırıcı nesnelere dokunmak, eline almak ve oynamak suretiyle tetiklenen, oynak parmaklı memelilere özgü öğrenilmemiş bir güdüdür. Örneğin, bir bebeğin önüne konulan oyuncağı parmaklarıyla kurcalaması ve incelemesi.
Yükleme (Atıf)Fritz Heider'ın görüşlerine dayanarak bireylerin kendi veya başkalarının davranışlarının nedenlerini içsel (çaba, yetenek) veya dışsal (şans, çevresel koşullar) etkenlere bağlama sürecidir. Örneğin, bir sınavdan iyi not alan öğrencinin bu başarıyı zekasına bağlaması bir yüklemedir.
Bilişsel YaklaşımUyaran ile tepki arasında bireyin düşüncelerinin, hedeflerinin, beklentilerinin ve geçmiş bilgilerinin yer aldığını savunan motivasyon görüşüdür. İnsanların ödülleri ve hedefleri zihinsel olarak nasıl değerlendirdiklerine odaklanır. Örneğin, iki kişiden birinin ödülü çok cazip bulup diğeri için değersiz görmesi bilişsel süreçlerle ilgilidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Julian Rotter ve Kontrol Odağı

J. Rotter, motivasyonel süreçlerde beklentilerin önemini vurgulamış ve 'kontrol odağı' kavramını psikolojiye kazandırmıştır. Rotter'e göre bireyler davranışlarının sonuçlarını kendi kişisel özelliklerine (iç kontrol) veya dışsal şans ve koşullara (dış kontrol) bağlı olarak öznel bir değerlendirmeyle açıklarlar.

Abraham Maslow ve Pozitif Motivasyon Teorisi

1950'li yıllarda A. Maslow, dürtü kuramlarını ve içgüdü listelerini eleştirerek insan ihtiyaçlarının basamaklı bir hiyerarşi izlediğini öne sürmüştür. En altta fizyolojik ihtiyaçlar yer alırken, piramidin zirvesinde kendini gerçekleştirme ihtiyacı bulunur. Bu hiyerarşi, alt düzeyler ortalama düzeyde doyuma ulaştıktan sonra üst düzey ihtiyaçların fark edilip harekete geçileceğini savunur.

Zimbardo ve Montgomery'nin Fare Deneyi

1957 yılında gerçekleştirilen bu deneyde, aç ve susuz bırakılmış fareler dokuz bölümlü labirentlere konulmuş ve ilk iki dakikanın %80'ini gıda aramak yerine çevreyi araştırarak (merak güdüsü) geçirmişlerdir. Bu çarpıcı sonuç, dürtü azalması yaklaşımının motivasyonu tek başına açıklamakta yetersiz kaldığını ve merakın birincil bir güdü olduğunu kanıtlamıştır.

Harry Harlow'un Klasik Maymun Deneyi

1958 yılında H. Harlow, yeni doğmuş maymun yavrularını biri biberonlu telden (beslenme/ısınma sağlayan), diğeri ise havlu kaplı süngerden (sadece ısınma sağlayan) iki maket annenin yanına koymuştur. Yavru maymunlar besin sağlayan tel anne yerine, zamanlarının çoğunu şefkat ve kucaklanma sunan kumaş anneye sarılarak geçirmişlerdir; bu da dokunma ve sevgi ihtiyacının önemini kanıtlamıştır.

Bebekler Üzerinde Dokunma ve Masaj Araştırmaları

İnsan bebeklerle yapılan bilimsel çalışmalarda, düşük kilolu bebeklerin kucağa alındıklarında ve kendilerine düzenli masaj yapıldığında daha hızlı kilo aldıkları ve diğer bebeklere kıyasla çok daha sakin kaldıkları gözlemlenmiştir. Bu bulgu, dokunma ve dokunulmanın fiziksel ve psikolojik gelişim üzerindeki doğrudan olumlu etkilerini ortaya koymuştur.

McDougall ve İçgüdü Listeleri (1908)

McDougall, 1908 yılında bütün insan davranışlarının içgüdülerle açıklanabileceğini savunmuş; dövüş, merak, sempati ve kendini kanıtlama gibi yarım düzine temel içgüdü içeren bir liste yayınlamıştır. Bu yaklaşım, her insan eylemini doğuştan gelen bir içgüdüye bağlama modasını başlatmış ancak daha sonra bilimsel olarak kısır döngüye düştüğü gerekçesiyle terk edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • İhtiyaç ve dürtü kavramlarını birbirine karıştırmayın; ihtiyaç fizyolojik yoksunluk (açlık), dürtü ise bunun yarattığı psikolojik gerginlik durumudur.
  • Maslow hiyerarşisinde üst basamağa çıkmak için alt basamağın %100 tamamen doymuş olması şart değildir; ortalama bir tatmin düzeyi yeterlidir, bu nokta sınavlarda çeldirici olarak sık sorulur.
  • Dürtü azalması yaklaşımının açlık dalgalanmaları ve tokken yemek yeme gibi durumlarla eleştirildiğini unutmayın.
  • İçsel ve dışsal motivasyon ayrımının birey merkeze alınarak yapıldığını, içsel motivasyonda etkinliğin kendisinin pekiştirici olduğunu mutlaka hatırlayın.
  • Zimbardo-Montgomery fare deneyi ve Harry Harlow maymun deneyinin hangi kuramları desteklediğini veya çürüttüğünü (örn. dürtü azalmasının yetersizliği) iyi ezberleyin.
  • Julian Rotter'in kontrol odağı (iç ve dış) ile Fritz Heider'ın yükleme (atıf) kavramlarının birbirini tamamlayan bilişsel yaklaşımlar olduğuna dikkat edin.