Ünite 6: Duygular

Kaynak: ders kitabı, sayfa 111

TDK'nın Duygu Tanımı

Türk Dil Kurumu'na göre duygu, belirli nesne, olay veya bireylerin insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenim veya kendine özgü bir ruhsal hareketlilik olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım, duyguların içsel ve öznel doğasını anlamaya çalışan ilk resmi çerçevelerden birini oluşturur.

Plutchik'in Duygu Çemberi (1980'ler)

R. Plutchik 1980'lerde korku, hayret, üzüntü, tiksinti, öfke, umut, sevinç ve kabul edilme olmak üzere 8 temel duygu belirlemiştir. Bu duyguların benzerliklerine ve ilişkilerine göre yerleştirildiği grafik tasarım 'duygu çemberi' olarak adlandırılmaktadır.

Tomkins'in Temel Duygu Sınıflaması

S. Tomkins (1911-1991) sevinç, ilgi, şaşkınlık, ıstırap, korku, öfke, utanç, küçük görme, iğrenme ve nefret olmak üzere 9 temel duygu tanımlamıştır. Bu duyguların her birinin doğal uyarıcıları olduğunu ve öğrenilmemiş anlık tepkiler içerdiğini savunmuştur.

Schachter ve Singer'in Epinefrin Deneyi (1962)

1962 yılında katılımcılara epinefrin (adrenalin) enjekte edilerek yapılan deneyde, fizyolojik uyarılma yaşayan bireylerin ortamdaki ipuçlarına göre duygularını etiketledikleri kanıtlanmıştır. İlacın etkisini bilmeyen grup, maruz kaldığı sosyal ortama (neşe veya öfke) göre çok daha güçlü duygusal tepkiler vermiştir.

Anahtar Kavramlar

DuyguBelirli nesne, olay veya bireylerin insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenim ya da bir nesne/duruma yaklaşma veya kaçınmayı sağlayan eğilimdir. Metne göre sevinç, öfke ve korku gibi durumlar günlük yaşamda karşılaşılan duygu hallerine örnektir.

Yerkes-Dodson ilkesiUyarılmışlık düzeyinin performans üzerindeki etkisinin görevin zorluk derecesine bağlı olduğunu savunan ilkedir. Karmaşık görevlerde düşük uyarılma, basit görevlerde ise yüksek uyarılma daha iyi performans sağlar.

Somatik işaretleyici hipoteziA. Damasio tarafından öne sürülen, duyguların bir durumun belirli yanlarını veya olası eylem sonuçlarını işaretleyerek karar vermemizi kolaylaştırdığını savunan hipotezdir.

Duygu çemberiR. Plutchik'in 8 temel duyguyu ve bunların karışımlarından oluşan diğer duyguları benzerlik ve ilişkilerine göre gösterdiği grafik tasarımdır. Çemberde yan yana olanlar ilişkili, dikey konumdakiler ise şiddet farkını gösterir.

James-Lange kuramıÇevredeki uyarıcıların bedende fizyolojik değişimlere yol açtığını ve bu bedensel değişimlerin fark edilmesinin korku veya sevinç gibi öznel duyguları oluşturduğunu savunan kuramdır.

Cannon-Bard kuramıDuyguların ve bedensel tepkilerin birbirinin sonucu olarak değil, talamus ve merkezi sinir sistemi aracılığıyla eş zamanlı olarak ortaya çıktığını savunan kuramdır.

Papez-MacLean kuramıDuygusal davranışların limbik sistem ve ona bağlı sinirsel devrelerin işlevleriyle açıklandığı, cinsellik ve korku gibi temel duyguların memelilerde ortak bir beyin altyapısına dayandığını belirten kuramdır.

İki Faktörlü Duygu KuramıS. Schachter'e göre duyguların fizyolojik canlanma ve bilişsel etiketleme olmak üzere iki bileşeni olduğunu öne süren kuramdır; birey yaşadığı uyarılmayı içindeki duruma göre yorumlayıp isimlendirir.

Bilişsel Değerlendirme GörüşüLazarus tarafından savunulan, özellikle suçluluk, aşk veya merhamet gibi karmaşık duygularda bilişsel değerlendirmenin duygu hissinden önce geldiğini öne süren yaklaşımdır.

AmigdalaLeDoux'nun çalışmalarında duygu hafızası kayıtlarının yer aldığı, hipokampüsün uyaranı tanımasından sonra milisaniyeler içinde yaklaşma veya kaçınma kararı üreten beyin yapısıdır.

Duygusal yüz ifadesiTemel duyguların dışa vurumunda kullanılan, tüm kültürlerde ortak olan ve doğuştan getirilen kas hareketleri ve mimiklerdir. Darwin'e göre evrimsel bir kalıntıdır.

Genel uyarılmışlık seviyesiDuygulara eşlik eden fizyolojik değişimlerin (hızlı kan akışı, kas gerginliği, hormon salgısı) organizmayı fiziksel mücadele veya kaçma gerektiren durumlara hazırlayan uyarılma durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Darwin'in Evrimsel Duygu Yaklaşımı

C.Darwin 'İnsan ve Hayvanlarda Duyguların Dışavurumu' kitabında duyguları tekrarlanan durumlarda kullanılmak üzere uzmanlaşmış kalıtsal zihinsel durumlar olarak ele almıştır. Öfkelendiklerinde köpeklerin, kaplanların ve insanların diş gıcırdatması gibi ortak kas örüntülerine dikkat çekmiştir.

Paul Ekman'ın Kültürlerarası Yüz İfadesi Araştırmaları

P. Ekman ve arkadaşları 31 farklı kültürel yapıyı inceleyerek korku, iğrenme, mutluluk, şaşırma, aşağılama, öfke ve üzüntü yüz ifadelerinin evrensel olduğunu kanıtlamıştır. Dünya genelindeki insanlar ırk veya eğitim farkı olmaksızın bu temel ifadeleri aynı şekilde tanımaktadır.

Bebeklerde Duygu İfadelerinin Gelişimi

Araştırmalar 4 haftalık bebeklerin gülümseme, 3-4 aylık bebeklerin kızgınlık ve üzüntü, 5-7 aylık bebeklerin ise korku ifadelerini duruma uygun şekilde takınabildiğini göstermiştir. Doğuştan görmez ve sağır bebeklerde de benzer cıvıldama ve gülümseme tepkileri görülmektedir.

S. Schachter'in İki Faktörlü Kuramı

1922-1997 yılları arasında yaşayan S. Schachter, duyguların fizyolojik canlanma ve bilişsel etiketleme olmak üzere iki temel bileşenden oluştuğunu öne sürmüştür. Fizyolojik uyarılma olmadan durumun niteliği tek başına duygulanma yaratmamaktadır.

Limbik Sistem ve Sürüngen Beyin

MacLean'in temporal lob epilepsisi hastaları üzerinde yaptığı çalışmalar, cinsellik, korku ve savaşma/kaçma gibi temel duyguların kaynağının limbik sistem olduğunu göstermiştir. Bu yapı tüm memelilerle paylaşıldığı için gündelik basın dilinde 'sürüngen beyni' olarak da yer bulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

James-Lange ile Cannon-Bard kuramlarını karıştırmayın: James-Lange kuramında fizyolojik tepki önce gelir ve duyguyu doğurur; Cannon-Bard'da ise bedensel tepki ile duygu eş zamanlı (talamus aracılığıyla) ortaya çıkar.
Yerkes-Dodson yasasında ters U ilişkisi geçerlidir; karmaşık/zor görevlerde düşük uyarılma, basit görevlerde yüksek uyarılma gerektiği sınavda sıkça sorulan bir detaydır.
Schachter ve Singer'in İki Faktörlü Kuramı'nda 'fizyolojik canlanma' ve 'bilişsel etiketleme' anahtar kelimelerdir; uyarılmanın nedenini bilmeyen bireylerin ortamdaki duruma göre duygu etiketlediğini unutmayın.
Paul Ekman'ın 31 kültürle yaptığı araştırmalarda 7 temel duygu yüz ifadesinin evrensel olduğu kanıtlanmıştır; ancak karmaşık duygularda kültürel kuralların etkili olabileceğini göz ardı etmeyin.
LeDoux ve Damasio'ya göre amigdalanın milisaniyeler içinde çok hızlı tepki ürettiğini, bu durumun tehlikeli anlarda hayati önem taşıdığını ancak fevri duygularla baş etmeyi zorlaştırdığını hatırlayın.
Plutchik'in duygu çemberindeki 8 temel duygu ile Tomkins'in 9 temel duygu listelerini birbirine karıştırmamak için isimlerini gruplayarak ezberleyin.
Lazarus'un bilişsel değerlendirme görüşüne göre bazı karmaşık duygularda (suçluluk, aşk, merhamet) değerlendirmenin duygudan önce geldiğini, Izard ve Zajong'un ise tam tersini savunduğunu (duygunun daha hızlı ve bilişsiz olabileceğini) not edin.