Kişilik, bireyin kendine özgü olan, değişik durumlarda ve zaman içinde kalıcı olan duygu, düşünce ve davranış örüntüsü olarak tanımlanmaktadır. Kişiliğin onlarca farklı tanımı bulunsa de temel ortak noktalar, insanı diğerlerinden ayırarak eşsiz kılması ve zaman içinde tutarlı özelliklerden oluşmasıdır. Bir kişinin kişiliğini incelemek, onun düşünce, duygu ve davranışlarındaki düzenli eğilimleri anlamak demektir. İnsanlar sosyal ağlar içerisinde yaşayan varlıklardır ve başkalarının kişiliğini anlamak, sosyal dünyayı anlaşılabilir kılar ve davranışların tahmin edilmesini sağlar. Evrimsel psikolojiye göre temel kişilik özelliklerini ayırt etme çabası, sosyal etkileşimi düzenleme ve kolaylaştırma işlevi görür. Ayrıca grupların varlıklarını sürdürebilmeleri, farklı kişilik özelliklerine sahip bireylerin bir arada bulunmasına bağlıdır. Örneğin dışadönüklük seviyesi yüksek bireyler riski göze almaya ve girişimde bulunmaya daha yatkınken, içe dönük bireyler dikkatlice incelemeye ve düşünüp tasarlamaya eğilimlidir. Farklı özelliklerdeki bireylerden oluşan gruplar, çevrenin çeşitliliğine ve değişimlerine uyum sağlamayı son derece kolaylaştıracaktır. Bu nedenle kişilik, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde hayati bir öneme sahiptir. İnsanları tiplere ve türlere ayırarak sınıflandırma çabaları tarihin çok eski dönemlerine dayanmaktadır. Bilinen en eski sınıflama M.Ö. 5. yüzyılda hekim Hipokrat tarafından öne sürülmüştür. Hipokrat, her bedene hâkim bir salgı türü olduğunu ve bu salgının insanın mizacını belirlediğini savunarak fizyoloji ile mizaç arasında ilk bağı kurmuştur. M.S. 2. yüzyılda Galen, bu salgıları dört temel kategoriye ayırmıştır: Kan (neşeli, hareketli), balgam (sakin, ağırkanlı), kara safra (melankolik, düşünceli) ve sarı safra (asabi, sinirli). Bu dörtlü mizaç teorisi yüzyıllarca kabul görmüş ve tıbbi/psikolojik değerlendirmelere yön vermiştir. 1900'lerin ortalarında W.Sheldon, insanları beden yapılarına göre endomorfik (şişman, yumuşak), mezomorfik (kaslı, güçlü) ve ektomorfik (zayıf, hassas) olarak üçe ayırmış; bu yapıların belirli mizaç özellikleriyle ilişkili olduğunu öne sürmüştür. Ancak gerek salgı gerekse beden yapısına dayalı bu tipolojiler, aşırı genelleme yapmaları ve bireyler arasındaki ince farkları açıklayamamaları nedeniyle bilimsel testlerde desteklenmemiştir. Özellik kuramları, insanların farklı durumlarda tutarlı davranışlar sergilemelerini sağlayan kalıcı nitelikleri inceler. Kişiliği ilk kez sistematik ve bilimsel olarak inceleyen G.Allport, kişiliği 'bireye özgü düşünce ve davranışları belirleyen psikofizik bir sistemin dinamik organizasyonu' olarak tanımlamıştır. Allport ve Odbert sözlükten 18.000 civarında özellik sıfatı eleyerek Allport'un yaygın ve bireysel özellikler sınıflandırmasına ulaşmışlardır. Allport bireysel özellikleri üç grupta incelemiştir: Esas özellikler (davranışı güçlü yönlendiren, ihtiras gibi), merkezi özellikler (temel tavırları belirleyen, fırsatçılık gibi) ve ikincil özellikler (beğeniler, politik görüşler gibi). R. Cattell ise bu listelerden yola çıkarak faktör analizi yöntemiyle 16 temel kişilik özelliği belirlemiş ve 16 PF testini geliştirmiştir. H.Eysenck ise kişilik boyutlarının iki temel faktöre, Dışa Dönüklük ve Nörotiklik'e indirgenebileceğini savunmuş, daha sonra buna Psikotiklik boyutunu eklemiştir. Eysenck, içe ve dışa dönüklük arasındaki farkları merkezi sinir sistemindeki uyarılma ve ketlenme potansiyelleriyle açıklayarak biyolojik temelli bir yaklaşım sunmuştur. 1990'lı yıllarda Costa ve McCrea tarafından geliştirilen Beş Faktör Modeli, günümüzde kişiliği en iyi değerlendiren model olarak kabul edilmektedir. Model, faktör analizi çalışmaları sonucunda evrensel olarak geçerli olduğu kanıtlanan beş temel boyuttan oluşur: Dışa Dönüklük, Uzlaşmacılık, Sorumluluk, Nevrotiklik ve Yeniliğe Açıklık. Her bir faktör iki kutuplu bir yapıdır. Örneğin Dışa Dönüklük konuşkan/enerjik ile sessiz/çekingen kutuplarını içerirken; Sorumluluk planlı/sorumlu ile dikkatsiz/sorumsuz kutuplarını barındırır. Bu modeldeki eğilimlerin kalıtsal olarak aktarıldığı ve beyin fonksiyonlarının işleyişinde bunlara karşılık gelen farklılıklar bulunduğu yönünde güçlü kanıtlar mevcuttur. Bu modele dayanılarak geliştirilen NEO-PI (Neuroticism, Extraversion, Openness Personality Inventory) testi tüm dünyada ve Türkiye'de standardizasyon çalışmaları yapılarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Özellik kuramları yetişkin bireyin şimdiki zamanını harika bir şekilde tanımlarken, kişiliğin nasıl geliştiğini açıklamada yetersiz kalmaktadır. Psikodinamik kuramlar, bilinçli olması gerekmeyen bazı iç güçlerin kişiliği şekillendirdiğini savunur. Sigmund Freud, kişiliğin id, ego ve superego'nun karmaşık etkileşimi sonucunda yapılandığını öne sürmüştür. İd, cinsellik ve saldırganlık dürtülerine dayanan, haz ilkesine göre çalışan bilinç dışı arzu kaynağıdır. Superego, toplumsal normlar, değerler ve vicdani kurallardan oluşan, ebeveynler aracılığıyla sonradan edinilen iç sestir. Ego ise id ile superego arasındaki çatışmayı gerçeklik ilkesine göre yöneten, mantıklı çözümler üreten dengeleyici sistemdir. Ego, bu çatışmalarla başa çıkabilmek ve kaygıyı azaltmak için bastırma ve rasyonalizasyon gibi savunma mekanizmalarını kullanır. Freud, psikoseksüel gelişim evreleri (Oral, Anal, Fallik, Gizil, Genital) teorisiyle erken çocukluk deneyimlerinin yetişkin kişiliğini belirlediğini savunmuştur. Erken evrelerde yaşanan aşırı doyum veya yoksunluk saplantılara (takıntılara) yol açarak ilerideki kişilik özelliklerini şekillendirir. Örneğin oral dönem takılması bağımlılığa, anal dönem takılması ise aşırı titizlik veya pasaklılığa neden olabilir. Alfred Adler, Freud’un cinsellik ve saldırganlık vurgusuna karşı çıkarak insanların doğuştan olumlu güdülere sahip olduğunu ve mükemmel olmak için çabaladığını savunmuştur. Fiziksel veya psikolojik zayıflıkların üstesinden gelme çabasına telafi adını vermiş, bu durumun kontrolden çıkmasıyla aşağılık kompleksi oluştuğunu belirtmiştir. Karen Horney, Freud’un penis merkezli (fallus merkezli) kuramını eleştirmiş, kadınların yaşadığı dezavantajların yanı sıra erkeklerin de 'rahime imrenme' duygusu taşıdığını belirtmiştir. Horney, kişilik gelişiminde cinsellikten ziyade temel güven gereksinimi ve kültürel faktörlerin daha baskın olduğunu savunmuştur. Carl Gustave Jung ise Freud'dan ayrılarak cinsellik enerjisi yerine yaratma ihtiyacı ve bütün olma ihtiyacını öne sürmüştür. Jung; ortak bilinç dışı (tüm insanlığın geçmiş deneyim ve anı izleri) ve arketipler (anne, kahraman gibi evrensel zihinsel imgeler) kavramlarıyla psikodinamik kurama derinlik kazandırmıştır. Hümanistik kuramlar, psikodinamik yaklaşımın insanı karanlık ve çatışmacı gören yönünü eleştirerek, insanların temelde olumlu güdülere sahip olduğunu ve sürekli gelişme potansiyeli taşıdığını savunur. Yaklaşımın öncülerinden C. Rogers, Freud'u biyolojik determinizme indirgediği için eleştirmiş ve insanın kendini gerçekleştirme arzusuna odaklanmıştır. Rogers'ın kuramında iki temel varsayım vardır: Kişilik gelişimini her bireyin kendine özgü kendini gerçekleştirme eğilimi yönlendirir ve her insan olumlu takdir görmeye ihtiyaç duyar. Kendini gerçekleştirme, biyolojik ve psikolojik kapasiteyi hayatta kalacak ve gelişecek şekilde en üst düzeye çıkarma çabasıdır. Bireyin kendisini nasıl gördüğünü ifade eden kendilik kavramı; mevcut kendilik (kendimizi şu an nasıl gördüğümüz) ve ideal kendilik (olmak istediğimiz kişi) olarak ikiye ayrılır. Bu iki kavram arasındaki gerçekçi olmayan uçurumlar bireyde psikolojik sorunlara ve davranış bozukluklarına yol açabilir. Sosyal ve bilişsel kuramlar, kişiliğin oluşumunda çevresel etmenler ile bireyin düşünce biçimlerinin etkileşimine odaklanır. A.Bandura'nın Sosyal Bilişsel Teorisi, bireysel faktörler, davranışlar ve çevresel uyarıcılar arasındaki karşılıklı belirlemecilik ilkesini savunur. İnsanlar ne yalnızca içsel güçlerle ne de tamamen çevreyle biçimlenir; bu unsurlar sürekli etkileşim halindedir. Bandura'ya göre kişiliğin en önemli belirleyicilerinden biri kişinin kendi yeterliliğine olan inancı olan öz-yeterliktir. Öz-yeterlik inancı, bireyin belirli bir durumda başarılı bir performans göstereceğine duyduğu inancı tanımlar ve davranışların yönünü doğrudan etkiler. W.Mischel ise durumsallık ve bilişsel-duyuşsal kuramı ile kişilik özelliklerinin her durumda tamamen kalıcı olmadığını, bağlama göre değişkenlik gösterdiğini savunmuştur. Mischel, bireylerin davranışlarındaki değişkenliği açıklamak için kodlamalar, beklentiler, duygular, hedefler ve yeterlilikler olmak üzere 5 kişilik değişkeni tanımlamıştır.