Ünite 6: Durkheım Sosyolojisi: Din, Toplum ve İşlevselcilik

Vilfredo Pareto'nun Doğumu ve Ailesi

15 Temmuz 1848'de Paris'te doğan Pareto'nun ailesi 18. yüzyılın başında soylular sınıfına dâhil olmuştur. Mazzini yanlısı babası cumhuriyetçi fikirlerinden dolayı sürgüne gönderilmiş, büyükbabası ise 1811'de Napoléon tarafından imparatorluk baronu yapılmıştır.

Mühendislik Eğitimi ve İlk Kariyeri

Torino Politeknik Okulu'nda yüksek öğrenimini tamamlayan Pareto, 1869'da katı cisimlerin esnekliği teorisi üzerine bitirme tezini savunmuştur. 1874-1882 yılları arasında Floransa'da demiryollarında mühendislik ve yöneticilik yapmış, Adam Smith Derneği ile birlikte devlet sosyalizmine karşı mücadele etmiştir.

Lozan Üniversitesi'ne Profesör Atanması

1891 yılında Maffeo Pantaleoni'nin Saf Ekonominin İlkeleri kitabını okuyan ve Walras'ın çalışmalarından haberdar olan Pareto, 1893 yılında Léon Walras'ın teklifini kabul ederek Lozan Üniversitesi'ne siyasal ekonomi profesörü olarak atanmıştır.

Céligny Villası ve Hayatının Dönüm Noktası

1898'de amcalarından yüklü bir miras kalan Pareto, 1901'de Cenevre yakınlarında Leman Gölü kıyısındaki Céligny'de bulunan villasına yerleşmiştir. Bu dönemden sonra düşünceleri daha tutucu bir renge bürünmüş ve burjuvazinin hümanist fikirlerinden uzaklaşmıştır.

Anahtar Kavramlar

Tortular (Residues)Temel insan duygularının ampirik göstergelerini oluşturan gözlenebilir davranışlardır. Pareto'ya göre duygular doğrudan ölçülemediği için, aktörlerin sergiledikleri bu davranışlar üzerinden analiz edilir; örneğin yaratıcılık veya geleneksel bağlılık davranışları birer tortudur.

Türevler (Derivatives)İnsanların belirli bir davranış çizgisini meşrulaştırmak ve rasyonelleştirmek için oluşturdukları sembolik yapılar veya açıklamalardır. Sömürgeci güçlerin yerli halkları ele geçirmek için 'medenileştirme' kılıfı uydurması türevlere örnek oluşturur.

Seçkinlerin Dolaşımıİktidardaki seçkinlerin zamanla güçlerini yitirmesi, yozlaşması ve yerlerini yeni ve dinamik bir seçkin kadroya bırakması sürecidir. Pareto'ya göre bu durum toplumsal ve siyasi tarihin kaçınılmaz döngüsel bir özelliğidir.

Duygular TeorisiÇoğu insan eyleminin rasyonel olmadığı, aksine mantıktan ziyade temel değer ve inançlar tarafından yönlendirildiğini savunan teoridir. Toplumsal duygulardaki değişimler, uyum ve yenilik arzusu arasında sürekli salınımlar gösterir.

Genel Sosyoloji Üzerine İncelemeVilfredo Pareto'nun toplumun üzerinde etkide bulunan güçlerin yarattığı biçimleri ortaya koymak amacıyla yazdığı dört ciltlik kapsamlı başyapıtıdır. Eser, insan davranışlarının rasyonel olmayan temellerini, tortu, türev ve seçkinler teorilerini bir araya getirir.

PatronajDevlete veya kamuya ait kaynak ya da imkânları dağıtarak veya kullandırarak gücü bölüştürme ve böylece siyasi iktidarı sürdürme stratejisidir. Merkeziyetçi olmayan rejimlerin itaati sağlamak için başvurduğu temel sosyal kontrol yöntemlerinden biridir.

Aslanlar ve TilkilerPareto'nun siyasi liderlerin liderlik tarzlarını sınıflandırdığı kavramlardır. Aslanlar güç ve kuvvet kullanmayı tercih ederken, tilkiler kurnazlık ve seçim yoluyla itaat sağlamakta ustadır.

Birleşim (Combinaisons)İnsanların yenilik eğilimini, yaratıcılığını ve yaratıcı hayal gücünü içeren değişim arzusunu ifade eden Pareto'cu bir kavramdır. Geleneğe bağlılık ilkesiyle bir tür diyalektik çelişki veya salınım halindedir.

Grubun Devamlılığı (Geleneğe Bağlılık)İnsanların temel değer standartlarının odaklandığı iki ana sorundan biri olup, yerleşik davranış biçimlerini ve geleneğe bağlılığı vurgulayan eğilimdir. Birleşim arzusuyla zıt yönlü bir dinamik oluşturur.

Demokrasinin DönüşümüPareto'nun ilk çalışmalarındaki kaba psikolojizmden uzaklaşarak siyasal organizasyonların değişimi, güç merkezileşmesi ve seçkinlerin dolaşımını yapısal bir analizle ele aldığı 1921 tarihli derleme eseridir.

Tüketim-Yönelimli CanlanmaTasarrufların azalması ve kredi kullanımının artmasıyla birlikte hazcı değerlerin meşrulaştığı dönemlerde ortaya çıkan ekonomik canlanma hareketidir. Toplumsal duygulardaki liberalleşmenin iktisadi hayata yansımasıdır.

Karşılıklı Bağımlılık (Interdependence)Toplumsal, ekonomik ve siyasal alanların birbirlerinden bağımsız olmayıp, bir alandaki değişimin bütün sistemi ve diğer alanları etkilediği Pareto'cu sistem analizi ilkesidir.

Denge Anlayışı (Equilibrium)Bir yöndeki uzun süreli toplumsal veya ekonomik hareketin, karşı yönde dengeleyici baskılar ve reaksiyonlar üretme eğiliminde olduğunu savunan Pareto'nun analitik yaklaşımıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Genel Sosyoloji Üzerine İnceleme'nin Yayınlanması

Pareto'nun en önemli sosyolojik başyapıtı olan 'Trattato di sociologia generale' (Genel Sosyoloji Üzerine İnceleme) 68 yaşında iken, 1916 yılında Floransa'da yayımlanmıştır. Eser, yazarın tüm sosyolojik ve psikolojik teorilerini dört ciltte topladığı en hacimli çalışmasıdır.

Demokrasinin Dönüşümü Eseri

İlk kez 1920'de yayımlanan ve 1921'de 'Demokrasinin Dönüşümü' adıyla kitaplaştırılan makale dizisi, Pareto'nun ilk çalışmalarındaki psikolojizmin ötesine geçerek merkeziyetçilik, güç merkezileşmesi ve seçkinlerin dolaşımını yapısal bir analizle ele aldığı son dönem metinlerindendir.

Senatörlük Unvanı ve Ölümü

Hayatının son döneminde, 1923 yılında İtalya Krallığı senatörlüğüne tayin edilen Pareto, faşizme belli bir sempati duysa da onun liberalleşmesini savunmuştur. Bilim insanı aynı yıl, 19 Ağustos 1923'te Céligny'deki evinde hayata gözlerini yummuştur.

Sömürgecilik ve Tarihsel Empati Örneği

Pareto, İtalyanların sömürgeci maceralara geç atılmasını açıklarken, kuzey İtalya'nın bir dönem Avusturya egemenliği altında kalmasını hatırlayan yaşlı kuşağın sömürülen insanlarla empati yapabilmesine bağlamıştır. Eski kuşağın ölümünden sonra hükümetin Afrika ve Adriyatik'te sömürgeciliği desteklemesi kolaylaşmıştır.

Tarihsel Salınımlar ve Şüphecilik Dalgaları

Pareto tarihte inanç ile şüphecilik arasında sürekli salınımlar olduğunu belirtir. Son iki asırlık dönem Voltaireci şüphecilik, Rousseau'nun hümanizmi, devrim dini, Hristiyanlığa dönüş, pozitivizm ve son olarak günümüzdeki mistik-milliyetçi dalgalanmalar şeklinde bu salınımlara örnek teşkil eder.

Pornografi ve Toplumsal Değişim Göstergesi

Pareto, araştırmalarında pornografik materyallere ulaşabilme düzeyindeki değişimleri halkın duygularındaki değişimin somut bir göstergesi olarak kullanmıştır. Buna göre pornografi, ahlaki çöküntü simgesi olarak görülecek muhafazakâr tepki dönemlerinden ziyade liberalleşme dönemlerinde hoşgörüyle karşılanmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Tortu ve türev kavramlarını birbirine karıştırmayın; tortu gözlenebilir davranışı (duygunun göstergesini), türev ise davranışı haklılaştırma çabasını (rasyonelleştirmeyi) ifade eder.
Pareto'nun eserinin ilk üç cildinin psikoloji ve duygular temelli (sosyolojiye giriş), dördüncü cildin ise toplumun genel biçimi ve yapısal analiz üzerine olduğunu unutmayın.
Seçkinlerin dolaşımı teorisinin sadece lider psikolojisine dayanmadığını, özellikle son dönem çalışmalarında (Demokrasinin Dönüşümü) yapısal siyaset analizine ve merkeziyetçiliğe odaklandığını hatırlayın.
Pareto'nun ekonomi, siyaset ve duygular arasında tek yönlü değil, karşılıklı bağımlı ve döngüsel bir etkileşim savunduğunu göz ardı etmeyin.
Aslanlar (kuvvet kullananlar) ve tilkiler (kurnazlık/patronaj kullananlar) ayrımının Pareto'nun siyaset teorisinin temel unsurlarından biri olduğunu unutmayın.