← Ünite 3
Medya Okuryazarlığı

Ünite 3: Medya Okuryazarlığına İlişkin Temel İlkeler ve Medya Okuryazarlığının Kapsamı

James Potter ve Medya Okuryazarlığı Boyutları
James Potter, medya okuryazarlığı beceri alanlarını bilişsel, duygusal, değerler ve estetik alan olarak dört boyutta sınıflandırmıştır. Ayrıca medya okuryazarlığının kategorik olmadığını, sürekli ve sınırsız bir gelişim gerektirdiğini savunmuştur.
Silverblatt'ın 5 Temel İlkesi
Silverblatt, medya okuryazarlığını medyanın toplum üzerindeki etkisini kavramak, kültürü anlamakta kaynak görmek, kitle iletişim mekanizmalarını anlamak, analiz stratejileri geliştirmek ve yorum yetisini artırmak olarak 5 ilkeye ayırmıştır.
Silverstone ve Vatandaşlık Eğitimi
Silverstone'a göre medya okuryazarlığında hedeflenen, bireyleri medya kullanırken demokratik haklarının farkında olan yurttaşlar olarak geliştirmek, toplumsal sorunlara duyarsız kalmamalarını sağlamak ve onları donanımlı kılmaktır.
Treske ve Kutoğlu'nun Tanımı
Treske ve Kutoğlu, yetişkinler açısından medya okuryazarlığı eğitimini; bireylere analiz etme, karşılaştırma, değerlendirme, eleştirme ve sentezleme yeteneklerini kazandıran bir süreç olarak tanımlamışlardır.

Anahtar Kavramlar

EnformasyonMedyanın tüketicilere göndermiş olduğu ham bilgileri ifade eden kavramdır. Bireylerin bu ham bilgileri işleyebilmesi için kendi bilgi yapılarlarına ve uygun becerilere gereksinimi vardır.
Erişim (Access)Bilgiyi bulmak, bilgiye erişmek ve medya içeriğini kullanmak anlamına gelen medya okuryazarlığı kapsamı aşamasıdır. Televizyon, gazete ve internet gibi araçların kullanımı ile arama motoru komutlarını bilmeyi kapsar.
Çözümleme (Analyse)Medya metinlerini okumak, seyretmek, bağlamı anlamak ve eleştirel bir perspektifle yapı çözümü yapmaktır. Gerçek-kurgu zıtlıklarını belirleme ve reklamlar üzerinde detay analizi yapma süreçlerini içerir.
Değerlendirme (Evaluate)İncelenen medya mesajının düşünsel düzeyde tartılması ve bir medya organının yaklaşımının önyargı geliştirmeksizin tanınmasıdır. Karakterlerin öyküye uygunluğunu veya haberin doğruluğunu saptamayı sağlar.
Üretme (Produce)Profesyonel medyaya alternatif olarak bireylerin teknolojiyi kullanarak kendi medya mesajlarını üretmesi ve yayınlamasıdır. 'Kendin yap' (DIY) anlayışı ve kullanıcının ürettiği içerik üretim sürecinin temelidir.
Bilişsel AlanMedya ile etkileşirken gerekli olan zihinsel beceri, işlem ve kavramsal aygıtları (objektiflik, önyargı, denge vb.) ifade eden beceri alanıdır. İletinin oluşturulduğu bağlamı çözümlemeyi sağlar.
Duygusal AlanMedya ile etkileşirken yaşanan korku, heyecan, sevinç, üzüntü ve kaygı gibi duygusal tepkilerle ilgilidir. Örneğin çocukların korku filmi izlerken yaşadığı yoğun kaygı duygusal alanın etkisidir.
Estetik AlanMedya iletilerini sanatsal ve estetik bir bakış açısıyla okuyabilmeyi ve yapımcının özgün stilini görebilme yetisini ifade eder. Oyuncunun duruşu, kıyafeti veya reklam sloganındaki yaratıcı düşünce bu kapsamdadır.
Değerler AlanıMedya iletilerinin temelinde yatan açık ve örtük değerleri okuyabilme becerisidir. Örneğin pembe dizilerde aşkın öncelikli kılınması veya aksiyon filmlerinde şiddetin meşrulaştırılması bu alanın inceleme konusudur.
Kişisel KonumKişinin medya ile etkileşirken bunu hangi amaç ve dürtüler için yaptığındaki farkındalığı ifade eder. Belirgin bir amaca sahip olmak, bilgiye erişim sürecinde bireyin etkin rol oynamasını sağlar.
Temel BecerilerMedya ile ilişkilerimizi yönlendiren, iletideki simgeleri ve dili tanımamıza ve otomatik olarak anlam çıkarmamızı sağlayan becerilerdir. Hızlı okuma sağlasa da sıklıkla yüzeysel okumaya neden olur.
İleri Düzey BecerilerMedya iletilerini okurken kontrolün izleyicide kalmasına yardımcı olan, gizli anlamları keşfetmeyi ve eleştirel bakış sergilemeyi sağlayan becerilerdir. Reklamlardaki kanıtsız ifadeleri sorgulamak buna örnektir.
Dijital BölünmüşlükBilgiye bilgi teknolojileri ve internet üzerinden erişebilenler ile erişemeyenler arasındaki ayrımı ifade eden ve erişim aşamasıyla ilişkili olan kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Taşınabilir Kamera ve DIY (Kendin Yap) Devrimi

1960'lardan itibaren taşınabilir kamera teknolojisinin gelişmesi, 2000'li yıllara doğru fiyatların düşmesi ve ücretsiz video işleme programlarının çıkmasıyla amatörler kendi filmlerini çekmeye başlamıştır. Bu durum 'DIY - Do It Yourself (Kendin Yap)' akımını doğurmuştur.

Jaws Filmi ve Duygusal Alan Örneği

Medyada sunulan korku ögelerinin çocuklarda derin izler bırakabileceğine örnek olarak, çocukluğunda 'Jaws' filmini izlerken yaşadığı korku nedeniyle denize girmeye cesaret edemeyen insanların varlığı metinde vurgulanmıştır.

B Sürücü Belgesi Analojisi

James Potter'ın medya okuryazarlığının kategori olmadığını açıklamak için kullandığı bu analojide, B sınıfı sürücü belgesi alan birinin kamyon, dozer veya uçak gibi tüm araçları kullanamayacağı gibi, medya okuryazarlığında da öğrenilecek yeni şeylerin hiç bitmeyeceği belirtilir.

Reklamcılıkta Tıp Teknolojileri Kullanımı

Reklamların daha ikna edici olabilmesi ve tüketimi şartlandırması amacıyla, tıp teknolojileri kullanılarak beyin içindeki hareketlerin reklam izlenirken nasıl değiştiği izlenmekte ve veriler bu doğrultuda oluşturulmaktadır.

Detay Analizi (Close Analysis) Yöntemi

İmaj ve mesaj yoğun kısa yapımlar üzerinden yapılan detay analizinde ilk aşamada görüntü kapatılıp ışık, kamera açıları ve sanatsal düzenlemeler incelenir; ikinci aşamada ise görüntü kapatılıp sadece sesler ve sözcük seçimleri dinlenerek psikolojik etkiler çözümlenir.

Sınavda Dikkat Et

  • Medya okuryazarlığının kategorik olmadığı (sabit bir 'var/yok' durumu olmadığı) ilkesini ezberleyin; sınavda bunu 'kategoriktir' şeklinde yanlış önermelerle sorabilirler.
  • James Potter'ın 4 beceri alanını (Bilişsel, Duygusal, Değerler, Estetik) karıştırmayın; her birinin tanımındaki anahtar kelimelere (örn. duygu = duygusal, sanatsal = estetik) dikkat edin.
  • Temel beceriler ile ileri düzey becerilerin işlevlerini iyi ayırt edin: Temel beceriler otomatik ve yüzeysel okuma sağlarken, kontrolü elde tutan ve derin anlamları çözen ileri düzey becerilerdir.
  • Medya okuryazarlığının 4 kapsam aşamasını (Erişim, Çözümleme, Değerlendirme, Üretme) sırasıyla ve içerikleriyle öğrenin; 'Türetme' gibi çeldiricilere dikkat edin.
  • Silverstone ve Silverblatt gibi kuramcıların görüşlerini kimin söylediğiyle birlikte ezberleyin; sınavda yazar eşleştirmesi sorulabilir.
  • Detay analizinin (close analysis) ilk adımının görseller (ışık, açı), ikinci adımının ise sesler (müzik, sözcük vurgusu) olduğunu unutmayın.