Ünite 2: Yirmi Birinci Yüzyılda Medya Okuryazarlığı Nedir? Ne Değildir?

Kaynak: ders kitabı, sayfa 51

Sonia Livingstone ve Maria Bovill Çalışması (1999)

Yazarlar 'Genç İnsanlar, Yeni Medya' adlı 1999 yılındaki çalışmalarında medya okuryazarlığını, eleştirel olarak değer biçebilme, farklı kaynaklardan bilginin bağıl değerine ulaşabilme ve ekrana dayalı içeriğin sınırlamalarını anlama becerisi olarak tanımlamışlardır.

UNESCO Grunwald Konferansı (1982)

Almanya’nın Grunwald kentinde 19 ülkeden gelen uzmanların katılımıyla gerçekleştirilmiş, medya eğitiminin gerekliliğini savunan bir bildiri yayınlanmıştır. Okul öncesinden üniversiteye kadar etraflı medya eğitim programlarının başlatılması vurgulanmıştır.

UNESCO Toulouse Konferansı (1990)

Fransa’nın Toulouse kentinde 40 ülkeden 180 delegenin katılımıyla düzenlenmiştir. Bu konferansta medya eğitiminin bir lüks olmadığı, demokratik bir toplum için gerekli olan aktif vatandaşlık eğitimi için zorunluluk olduğu vurgulanmıştır.

UNESCO Viyana Konferansı (1999)

Viyana'da düzenlenen konferansta medya okuryazarlığının yazılı dünya, grafikler, ses ve durağan/hareketli görüntüleri içeren tüm medya iletişimiyle ilgilendiği belirtilmiş; bireylerin analiz etme ve yaratıcı medya metinleri yaratma becerileri vurgulanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Medya OkuryazarlığıBasılı ve elektronik medya iletilerini okuma, çözümleme, değerlendirme ve kendi medya iletilerini üretebilme yetisidir. Örneğin, bir akü reklamındaki açık ve örtük mesajları sorgulayarak tüketicinin manipülasyondan korunmasını sağlar.

Bilgi ÇağıGeçen yüzyıldaki buluşlar ve yenilikler sonucunda bilginin basılı kitaplardan çıkıp medya ve teknoloji sayesinde herkesin ulaşabileceği bir hal aldığı yeni dönemi ifade eder. Bu dönemde bilgi çokluğu ile birlikte eleştirel süzgeçten geçirme zorunluluğu doğmuştur.

Açık İletiMedya metinlerinden doğrudan anlaşılan, berrak ve şeffaf olan anlamdır. Örneğin, bir reklamda 'Hemen bir bayiimize uğrayın!' ifadesi doğrudan açık iletiye örnek oluşturur.

Örtük İletiDolaylı yoldan gönderilen ve açık iletinin altında gizli olan anlamlardır. Örneğin, akü reklamındaki güler yüzlü kadın figürünün bu aküyü alınca mutlu bir yaşama kavuşulacağını hissettirmesi örtük iletidir.

İletişimİletiyi gönderen ve alan arasında oluşturulan bir alışveriş ilişkisi içinde paylaşılan, ortaklaşa yararlar ile oluşan iki yönlü bir süreçtir. Tek yönlü iletimden farklı olarak dönüt (geri bildirim) mekanizmasını içerir.

İletimRadyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarında görülen, izleyicinin rolünün seçip seçmemekle sınırlı olduğu tek yönlü bilgi akışı sürecidir. Bu süreç gerçek bir iletişimden ziyade tek yönlü bir aktarımdır.

İşlevsel OkuryazarlıkBasılı dokümanlardaki yüzeysel anlamı okumanın ötesine geçerek, bireyin günlük yaşamında bilgiyi işleyebilmesini ve kullanabilmesini sağlayan genişletilmiş okuryazarlık türlerinden biridir.

Görsel OkuryazarlıkGazeteleri, televizyon programlarını ve filmleri güçlü kılan görsel boyutu hesaba katarak resimlerin, filmlerin ve görsel simgelerin anlatmak istediği düşünceleri anlayıp yorumlama becerisidir.

Oyun OkuryazarlığıBilgisayar oyunlarının bireylerin yaşamındaki yerinin derinleşmesiyle birlikte, oyunlardaki mesajların, kodların ve yapıların anlaşılması üzerine yapılan çalışmalarla ortaya çıkan okuryazarlık alanıdır.

Ofcom (Office of Communication)İngiltere'nin medya düzenleme kurulu olup, medya okuryazarlığını medya erişimi, medya içeriklerini farklı bakış açılarıyla eleştirel değerlendirme ve iletişim yaratma yetenekleri olarak tanımlamaktadır.

Düşük Düzey Medya OkuryazarlığıMedya ürünlerini tanımak ve izlemek seviyesidir. Bu düzeyde bireyin medyanın ürünlerinden haberdar olması ve onları tüketmesi söz konusudur.

Yüksek Düzey Medya OkuryazarlığıMedya ürünlerinden gelen mesajları yorumlayabilme, tartışabilme ve farklı türden medya araçları kullanarak mesaj iletme ve paylaşma becerisidir. Medya eğitiminde hedeflenen temel düzeydir.

Deri Altı İğne TeorisiHarold Laswell’e göre medya mesajlarının insanlar üzerinde deri altına enjekte edilmiş bir şırınga etkisi yaratarak anlık, doğrudan ve güçlü bir etki oluşturduğunu savunan iletişim teorisidir.

HegemonyaMedya Okuryazarlığında politik, ideolojik veya önyargılı durumların bize 'normal' veya 'doğal' gösterilmesini sağlayan ve medya eliyle üretilen mekanizmaları deşifre etme hedefidir.

CAMEO (Kanada Medya Eğitimi Örgütleri Derneği)Medya ürünlerinin yapılandırıldığı, seyirciler tarafından anlamlandırıldığı, tecimsel kaygılar taşıdığı ve belirli ideoloji ve değerler içerdiğini vurgulayan Kanada merkezli medya eğitimi organizasyonudur.

Bilgi OkuryazarlığıBireylerin bilgi gereksinimlerini saptama, bilgiye ulaşma, farklı kaynaklardan gelen bilginin doğruluğunu değerlendirme ve bilgiyi etkin bir şekilde yönetme becerisidir.

Medya EğitimiMedyanın çalıştığı uygulamalı deneyimleri, medya ürünlerini ve medya okuryazarlığı ile ilişkili yetenekleri öğretmeye adanmış eğitsel bir alandır; genellikle medya okuryazarlığı ile aynı anlamda kullanılır.

Diğer Önemli Bilgiler

UNESCO Seville Konferansı (2002)

Seville konferansında önceki kararlara ek olarak sorgulama, eğitim, okul ile medya, hükümet, özel işletmeler ve sivil kuruluşlar arasındaki dayanışma ile halk tabakasının medyayla ilişkisini destekleme başlıkları eklenmiştir.

Belfast Konferansı (2004)

2004 yılında Belfast’ta düzenlenen 'Avrupa’da Medya Eğitimi' adlı konferansta, medya okuryazarlığı çalışmalarının sonuçlarının değerlendirilmesi, öğretmen eğitimine önem verilmesi ve vatandaşlık eğitiminin uygulamalı olması gerektiği belirtilmiştir.

Harold Laswell ve Deri Altı İğne Teorisi

Kanadalı araştırmacı Harold Laswell tarafından ortaya atılan teoriye göre, medya mesajları insanlar üzerinde deri altına enjekte edilmiş şırınga etkisi yaratarak savunmasız bireyler üzerinde doğrudan ve güçlü bir etki oluşturur.

Elizabeth Thoman ve Center for Media Literacy

Center for Media Literacy'nin kurucusu ve başkanı olan Elizabeth Thoman, medya okuryazarlığını öğrencilerin yalnızca medya ürünlerini okumalarını değil, aynı zamanda onları yaratma sürecinde de etkin rol almalarını gerektiren bir hareket olarak yorumlamıştır.

Avrupa Birliği e-Avrupa Programları (2000 Sonrası)

Avrupa Birliği Komisyonu 1990'lardan itibaren medya okuryazarlığına destek vermiş, 2000 yılı sonrasında başlatılan e-Avrupa programlarında medya okuryazarlığı çalışmaları yer almış ve ülkelerin aktif katılımı tavsiye edilmiştir.

W. James Potter'ın Medya Okuryazarlığı Tanımı

W. James Potter'a göre medya okuryazarlığı; yazılı medya, film, televizyon ve bilgisayar okuryazarlığı terimlerinin hepsini kapsayan, medyaya maruz kalma ve karşılaşılan mesajların anlamının yorumlanması sürecidir.

Andrew Hart'ın Medya Okuryazarlığı Görüşü

Andrew Hart'a göre medya okuryazarlığı; medya mesajlarının nasıl bir işlevselliğe sahip olduğunun, bu mesajların kişisel deneyimlerden nasıl ayrıldıklarının ve ana unsurlarının öğrenilip kullanılmasından ibarettir.

Kanada Medya Eğitimi Örgütleri Derneği (CAMEO)

CAMEO, medya okuryazarlığı eğitiminde medya ürünlerinin yapılandırıldığını, seyirciler tarafından anlamlandırıldığını, tecimsel kaygılar taşıdığını ve belirli ideoloji ve değerler içerdiğini belirterek bu konuların üzerinde durulmasını önermiştir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda Medya Okuryazarlığının 'ne olmadığı' (örneğin medyaya saldırmak olmadığı, televizyondan uzak kalmak olmadığını) soran maddelere dikkat edin; çeldiriciler genellikle bu unsurları karıştırmaya yöneliktir.
Açık ileti ile örtük ileti kavramlarını ayırt edin; açık ileti doğrudan berrak anlamı, örtük ileti ise alt metindeki dolaylı/gizli anlamları ifade eder.
Harold Laswell'in 'Deri Altı İğne Teorisi' ile medyanın şırınga etkisi yaratarak anlık ve güçlü etki kurduğunu unutmayın.
UNESCO'nun tarihsel sınıflandırmasındaki şehirleri (1982 Grunwald, 1990 Toulouse, 1999 Viyana, 2002 Seville) ve buralarda öne çıkan ana temaları karıştırmamak için not edin.
Düşük düzey medya okuryazarlığı (tanımak/izlemek) ile yüksek düzey medya okuryazarlığı (yorumlamak/üretmek/tartışmak) arasındaki fark sınavda sıklıkla doğru/yanlış veya çoktan seçmeli olarak sorulur.
CAMEO'nun (Kanada Medya Eğitimi Örgütleri Derneği) medya ürünlerinin yapılandırıldığı, gerçeği yansıtmadığı ve tecimsel (ticari) olduğu yönündeki ilkelerini ezberleyin.
Medya okuryazarlığının sadece bir lise/üniversite mezuniyetiyle veya sıradan okuryazarlık becerileriyle (okuma-yazma bilmek) tam olarak karşılanamayacağını, analitik bir eleştirel düşünce gerektirdiğini unutmayın.