Ünite 12: İş Piyasaları

Kaynak: ders kitabı, sayfa 230

Türkiye'de Millî Gelir ve Ücretlerin Payı (2010)

2010 yılı verilerine göre Türkiye'de millî gelir içerisindeki en büyük payı %43,7 ile toplam maaş ve ücretler oluşturmuştur. Bu durum, iş piyasasının bir ülkenin kalkınması ve refahı açısından ne denli kritik bir öneme sahip olduğunu istatistiksel olarak ortaya koymaktadır.

Türkiye'de Gelir ve Kurumlar Vergisi Dağılımı (2010)

2010 yılında Türkiye'de toplam vergi gelirleri içindeki gelir ve kurumlar vergisi payı %30,7 olarak gerçekleşmiştir. Bu oranın %21'lik kısmı bireysel gelir vergisinden, %9,7'lik kısmı ise kurumlar vergisinden oluşmaktadır; bu da gelir vergisinin birey tercihleri üzerindeki baskın rolünü göstermektedir.

Küresel İşsizlik Rakamları ve ILO Tahminleri

İŞKUR'un 2013 raporuna göre küresel işsiz sayısı 2007 yılında 170 milyon iken 2013 sonunda 200 milyonu aşmıştır. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tahminlerine göre mevcut eğilimler devam ederse bu rakam 2018 yılında 215 milyon kişinin üzerine çıkacaktır.

Türkiye İş Piyasasında Özel Sektörün Ağırlığı (2013)

2013 yılında İŞKUR tarafından gerçekleştirilen toplam iş yerleştirmelerinin %91'i özel sektör aracılığıyla yapılırken, kamu sektörünün payı sadece %9 kalmıştır. Bu oran, 1980 sonrasında özelleştirmelerle küçülen kamunun aksine özel sektörün iş piyasasındaki ezici büyüklüğünü kanıtlamaktadır.

Anahtar Kavramlar

İş PiyasasıBir ülkedeki toplam emek arzının emek talebi ile iletişime geçtiği ve çalışma ekonomisinin temel konusunu oluşturan piyasa türüdür. Üretim faktörleri arasında en dinamik olan emek unsurunun dahil olduğu tüm mübadele alanlarını kapsar.

İdeal İş PiyasasıTam rekabet piyasası özelliklerini taşıyan, emek arz ve talebinin daima dengede olduğu, uzun süreli işsizliğin ve ayrımcılığın bulunmadığı teorik bir piyasadır. Bu piyasada şeffaflık hâkimdir ve eşit işe eşit ücret ödenir.

Tabii İş PiyasasıEksik ve aksak rekabet koşullarının geçerli olduğu, devlet müdahalesinin bulunmadığı ve tüm anlaşmaların ikili ilişkilerle yürütüldüğü piyasa türüdür. İşsizlik, eksik bilgi ve ayrımcılık bu piyasanın temel özellikleridir.

Kurumsal İş Piyasasıİşçi ve işveren sendikalarının güçlü olduğu, devletin ekonomik hayatta aktif rol alarak uyuşmazlıkları toplu görüşmelerle çözdüğü gelişmiş kesimlerde görülen piyasadır. Temel hedef tam istihdama ulaşmaktır.

Güdümlü İş PiyasasıKomünist ve kolektivist rejimlerde uygulanan, rekabetin, özel mülkiyetin ve çalışma hürriyetinin olmadığı piyasa türüdür. Ücretler, fiyatlar ve tüm iş koşulları devlet tarafından belirlenir.

Himayeci İş PiyasasıKalkınma sürecini hızlandırmak isteyen karma ekonomi ülkelerinde veya piyasa ekonomisine geçiş yapan devletlerde görülen korumacı piyasa modelidir. Devlet asgari ücreti belirler ve sosyal güvenliği sağlar ancak taraflar tam bilgiye sahip değildir.

Esnek İş PiyasasıPost-fordist üretim sisteminin bir sonucu olarak ortaya çıkan; sayısal, mekânsal, ücret ve fonksiyonel esneklik unsurlarını barındıran piyasa türüdür. Vasıflı işgücüne ve hizmetler sektörüne olan talebi artırmıştır.

Kamusal MalToplumdaki tüm bireyler tarafından tüketilen ve birinin tüketiminin diğerinin tüketimini engellemediği mallardır. Adalet ve güvenlik kamusal mal ve hizmetlere örnek olarak gösterilebilir.

İkame EtkisiÜcretler artarken boş zamanın fırsat maliyetinin yükselmesi nedeniyle bireyin boş zamana olan talebini azaltıp çalışma saatlerini artırması yönünde gösterdiği pozitif tepkidir.

Gelir EtkisiÜcret veya gelir düzeyindeki değişikliklerin bireyin refahını etkileyerek çalışma süresi ile ters yönlü ilişki kurması durumudur. Örneğin gelir artarsa çalışmak istenilen süre (emek arzı) düşer.

Asgari ÜcretEmek arzının emek talebinden fazla olduğu durumlarda işçilerin çok düşük ücretlerle çalıştırılarak suiistimal edilmesini önlemek amacıyla devlet tarafından belirlenen yasal alt sınır ücret düzeyidir.

Ekonomik RantBelirli bir işçiye ödenen fiili ücret ile o işçinin piyasada çalışmaya razı olduğu asgari reservation (kabul edilebilir) ücret arasındaki farktır.

Diğer Önemli Bilgiler

İŞKUR Aktif İşgücü Programları (2013)

2013 yılında İŞKUR tarafından 15 farklı program türünde 31.385 kurs düzenlenmiş ve bu kurslara toplam 220.075 kişi katılmıştır. Katılımcıların %51'ini kadınlar, %49'unu ise erkekler oluşturmuş olup programların %65'i 'İşbaşı Eğitim Programı' kategorisinde gerçekleşmiştir.

Türkiye Nüfusu ve İşgücü Göstergeleri (2013)

2013 yılı TÜİK verilerine göre Türkiye'de 15+ yaş kurumsal olmayan nüfus 55 milyon 608 bin kişidir. Bu nüfusun 28 milyon 271 bini işgücünü oluştururken, 25 milyon 524 bin kişi istihdam edilmiş, 2 milyon 747 bin kişi ise işsiz olarak kaydedilmiştir.

Yükseköğrenim Mezunlarının İşgücüne Katılımı (2013)

2013 yılı verilerine göre yükseköğretim mezunlarının işgücüne katılım oranı (İKO) %80,2 gibi oldukça yüksek bir seviyededir. Okur-yazar olmayanlarda bu oran %20,1 iken, lise altı eğitimlilerde %48,0 ve lise mezunlarında %58,3 olarak gerçekleşmiştir.

Eğitim Düzeyine Göre Sektörel Dağılım

Okuma yazma bilmeyenlerin %78,1'i tarım sektöründe istihdam edilirken, yükseköğretim mezunlarının %83,1'i hizmetler sektöründe çalışmaktadır. Bu durum 1980 sonrası bilgi ve teknoloji odaklı hizmetler sektörünün vasıflı işgücü için ana istihdam alanı haline geldiğini göstermektedir.

Türkiye'de İşsizlik Oranlarının Seyri

2008 küresel kriziyle birlikte yükselen Türkiye işsizlik oranı, izlenen politikalarla 2011'de %9,8'e ve 2012'de %9,2'ye kadar gerilemiştir. Ancak 2013 yılında 0,5 puanlık artışla yeniden %9,7 seviyesine yükselmiştir.

Sınavda Dikkat Et

İş piyasası türlerini (ideal, tabii, kurumsal, güdümlü, himayeci, esnek) ve hangi ekonomik sistemlerde görüldüklerini birbirine karıştırmayın; özellikle Zaim'in eklediği esnek piyasa ile kollektivist güdümlü piyasa sık sorulur.
Neoklasik kuramda 'gelir etkisi' ile 'ikame etkisinin' çalışma saatleri üzerindeki zıt yönlü yönelimlerini iyi kavrayın; ikame etkisi pozitif, gelir etkisi negatif yönlüdür.
Asgari ücretin piyasa dengesinin üzerine çıkmasının istihdamı düşürürken işsizliği artırdığı mekanizmayı grafik mantığıyla mutlaka ezberleyin.
Türkiye'de İŞKUR'un 2013 verilerinde özel sektör istihdam payının (%91) kamu payına (%9) kıyasla çok yüksek olduğunu unutmayın.
Eğitim düzeyi ile işgücüne katılım ve istihdam oranları arasında doğru yönlü (pozitif) bir ilişki olduğunu, öğrenim seviyesi arttıkça oranların yükseldiğini unutmayın.
Yükseköğretim mezunlarının ağırlıklı olarak hizmetler sektöründe (%83,1), okur-yazar olmayanların ise tarım sektöründe yoğunlaştığı bilgisine dikkat edin.