Ünite 11: Sendikalar ve Ekonomik Etkileri

Sendikalar ve Ekonomik Etkileri - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 198

Sidney ve Beatrice Webb ve İlk Kullanım

Fabian Ekolü'ne mensup Sidney ve Beatrice Webb çifti, 'sendika' kavramını ilk kez literatürde kullanan kişilerdir. Aynı zamanda 'Sendikacılık Tarihi' adlı eserlerinde sendikayı istihdam koşullarını korumak için işçilerin oluşturdukları sürekli bir birlik olarak tanımlamışlardır.

Luddculuk Hareketi ve Makine Kırıcılığı

1790'lı yıllarda Ned Ludd önderliğinde İngiltere'de ortaya çıkan makine kırıcılığı hareketi, Sanayi Devrimi'nin getirdiği olumsuzlukları makinelerle ilişkilendiren işçilerin tepkisidir. Bu eylemler 1811-1812 yıllarında doruk noktasına ulaşmış ve 1830'larda etkisini yitirmiştir.

İngiltere'de Grev ve Sendika Yasakları (1799-1800)

İngiltere'de çıkarılan Combination Acts (Birleşme Kanunları) ile işçilerin sendikalaşması ve grev yapması kesin olarak yasaklanmıştır. İşçi birlikleri 1824 yılına kadar yasa dışı kabul edilmiş, ancak uzun mücadeleler sonucunda bu yasaklar iptal edilmiştir.

Türkiye'de İlk İşçi Örgütlenmesi ve Grev (1871-1872)

Türkiye'de sendikacılığın başlangıcı olarak kabul edilen ilk örgütlenme, 1871 yılında İstanbul'da kurulan yardım derneği niteliğindeki Osmanlı Ameleperver Cemiyeti'dir. Bu kuruluştan bir yıl sonra, 1872'de tersane işçilerinin grevi başlamıştır.

Anahtar Kavramlar

SyndicSendika sözcüğünün kökenini oluşturan, eski Yunan ve Roma hukuk sistemlerinde bir birliğin yönetimini sağlamakla görevli kişileri ifade eden kavramdır. Kelime anlamı olarak bir sorunu çözmeyi üstlenen kişi demektir.

Lonca SistemiSanayi Devrimi öncesinde usta, kalfa ve çırakların birlikte yer aldığı, üretim sürecini ve çalışma ilişkilerini düzenleyen meslek kuruluşudur. Taraflar arasında çıkar çatışmasından ziyade bir çıkar birliği söz konusuydu.

Makine Kırıcılığı (Luddculuk)1790'lı yıllarda İngiltere'de Ned Ludd önderliğinde ortaya çıkan, sanayileşmenin ve makinelerin işsizliğe yol açtığı gerekçesiyle işçilerin makinelere zarar vererek üretimi aksatmaya çalıştığı eylem hareketidir.

Combination Acts (Birleşme Kanunları)İngiltere'de 1799 ve 1800 yıllarında çıkarılan, işçilerin sendikalaşmasını ve grev yapmasını yasaklayan, 1824 yılına kadar işçi birliklerini kanun dışı kabul eden yasal düzenlemelerdir.

Sarı Sendikaİşverenler tarafından kurulan veya faaliyetleri ve işleyişi tamamen işverenler tarafından kontrol edilen, çalışanların gerçek hak arama mücadelesini engellemeye yönelik işçi sendikasıdır.

Meslek Sendikacılığı (Craft Unionism)Sendikacılık hareketinin ilk örgütlenme biçimi olup, lonca sisteminin bir uzantısı olarak belirli bir mesleği veya zanaatı icra eden kişilerin oluşturduğu örgütlenme modelidir.

Genel Sendikalar (General Unionism)1830'larda Robert Owen ile başlayan, sektör, meslek veya vasıf farkı gözetmeksizin 'herkese sendika' anlayışıyla tüm çalışanları tek çatı altında toplamayı amaçlayan sendikacılık yaklaşımıdır.

İşkolu SendikacılığıBir işkolunda çalışan tüm işçileri işyeri ve meslek farkı gözetmeksizin örgütleyen, Almanya ve Türkiye gibi ülkelerde uygulanan, homojen çalışma koşulları sağlamayı amaçlayan sendikal modeldir.

Marksist (Devrimci) Sendikacılıkİşçi sınıfı ile burjuvazi arasında uzlaşmaz çelişkiler olduğunu savunan, kapitalist sistemi siyasal eylem ve devrim yoluyla sosyalist sisteme dönüştürmeyi amaçlayan sendikal anlayıştır.

Dunlop'un Ekonomik ModeliSendikaları ekonomik birimler olarak ele alan ve amaçlarını firma teorisindeki maksimizasyon ilkesine dayandıran; sendikaların toplam ücretlerin, gelirin veya üye sayısının maksimizasyonunu hedeflediğini savunan modeldir.

Orta Kıdemli Seçmen ModeliSendika ücret taleplerinin ve politikalarının, işten çıkarılma riski en düşük olan ve kıdem ile yüksek ücret arasında pozitif ilişki bulunan orta kıdemli sendika üyelerinin tercihlerine göre şekillendiğini savunan modeldir.

Ross'un Politik ModeliSendikaları ekonomik birimler yerine politik kurumlar olarak ele alan, ücret politikasının liderler tarafından üyeler, işverenler ve devletin baskıları altında belirlendiğini ve ücret-istihdam ödünleşmesinin göz ardı edildiğini savunan modeldir.

Önemsiz Olmanın ÖnemiToplam maliyet içinde emek maliyetinin payının düşük olmasının, emek talebini ücret artışlarına karşı duyarsız (inelastik) hale getirmesi ve sendikalara avantaj sağlaması durumudur.

Sendikalaşma Tehdidi Etkisi (Threat Effect)İşverenlerin işyerinde sendikalaşma faaliyetlerini ve sendikanın getireceği otorite paylaşımını engellemek amacıyla, çalışanların ücretlerini kendiliğinden artırarak sendikaya duyulan ihtiyacı azaltma çabasıdır.

Yayılma Etkisi (Spillover Effect)Sendikalı sektörde ücretler artınca işten çıkarılan işçilerin sendikasız sektöre yönelmesi, bu sektörde işgücü arzını artırarak sendikasız işçi ücretlerini düşürmesi olayıdır.

Bekleme İşsizliği Etkisi (Wait Unemployment)Sendikalı sektördeki yüksek ücretler nedeniyle işsiz kalan işçilerin hemen diğer sektöre geçmeyip, yüksek ücretli sendikalı iş bulabilmek için beklemeyi tercih etmeleri sonucunda oluşan işsizlik türüdür.

Tatil-i Eşgal KanunuII. Meşrutiyet sonrasında artan işçi eylemlerini ve sendikaların kurulmasını engellemek amacıyla 1909 yılında çıkarılan, kamu hizmetlerinde grevleri ve sendikal hareketleri yasaklayan kanundur.

Çerçeve Sözleşme6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile getirilen; mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sorumluluk ve istihdam politikalarına ilişkin düzenlemeleri içeren yeni bir toplu sözleşme türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Osmanlı Amele Cemiyeti (1894-1895)

Osmanlı Devleti'nde 19. yüzyılın sonlarına doğru işçilerin dernekler çatısı altında örgütlenmesinin somut örneklerinden biridir. Tophane fabrikalarında kurulan bu cemiyet, işçi sınıfının hak arama mücadelesinde erken dönem önemli bir adımdır.

Tatil-i Eşgal Kanunu (1909)

II. Meşrutiyet'in getirdiği kısmi özgürlük ortamında artan işçi eylemlerini ve sendikalaşmayı durdurmak amacıyla 1909 yılında çıkarılmıştır. Bu kanunla sendikal hareket yasaklanmış ve sendikaların sosyalizme kayacağı endişesi giderilmeye çalışılmıştır.

Türkiye'de İlk İşçi Konfederasyonu: Türk-İş (1952)

Çok partili siyasi hayata geçiş ve 1947 Sendikalar Kanunu sonrasında, Türkiye'de işçi sendikalarının üst örgütlenmesi amacıyla 1952 yılında Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (Türk-İş) kurulmuştur. Bunu ilerleyen yıllarda DİSK, MİSK ve Hak-İş izlemiştir.

TİSK'in Kuruluşu ve MESS (1958-1962)

Türkiye'de işveren sendikacılığının temelleri 1958'de kurulan MESS ve İstanbul İşveren Sendikaları Birliği ile atılmıştır. 1962 yılında ise örgütlenme ülke düzeyine yayılarak adı Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) olarak değiştirilmiştir.

Almanya'da Sendika Üyeliği ve İşten Çıkarılma Riski Araştırması

Goerke ve Pannenberg'in 2011 yılında Almanya'da yaptığı çalışmaya göre, yıllık işten çıkarılma oranı sendikasız işçilerde %3,6 iken, sendikalı işçilerde %1,3 ile çok daha düşüktür. Bu oran sendikalı kadın ve sanayi işçilerinde ortalamanın da altındadır.

Türkiye'de İşkolu Barajı ve Sendikalaşma Oranı (2014 Verileri)

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2014 verilerine göre Türkiye'de toplam işçi sayısı 12.287.238, sendika üye sayısı 1.189.481 ve sendikalaşma oranı %9,68'dir. 6356 sayılı yasa ile işkolu temsil barajı %3'e düşürülmüştür.

En Yüksek Sendikalaşma Oranına Sahip Ülke: İzlanda (%79,4)

OECD ve uluslararası verilere göre dünya genelinde en yüksek sendikalaşma oranına sahip ülke %79,4 ile İzlanda'dır. Finlandiya (%70) ve Danimarka (%68,8) bunu izlerken, Türkiye genel oranlarda (kamu dahil %16,1) son sıralarda yer almaktadır.

6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (2012)

Türk sendikacılık tarihinde dönüm noktası olan 2012 tarihli bu kanunla; noter koşulu kaldırılarak e-Devlet üzerinden üyelik sistemi getirilmiş, işkolu barajı %3'e indirilmiş, çok katmanlı toplu pazarlığın ve çerçeve sözleşmenin önü açılmıştır.

Türkiye'de İşkollarına Göre En Yüksek Sendikalaşma

2014 Temmuz verilerine göre Türkiye'de sendikalaşmanın en yüksek olduğu işkolu %28,70 ile 'Ticaret, büro, eğitim ve güzel sanatlar'dır. İkinci sırada %26,07 ile 'Avcılık, balıkçılık, tarım ve ormancılık' işkolu yer almaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Sendikanın kelime kökeninin eski Yunancadaki 'syndiko' (sorun çözen kişi) olduğunu ve ilk kez Fabian Ekolü'nden Sidney ve Beatrice Webb tarafından kullanıldığını sınavda karıştırmayın.
İngiltere'de çıkarılan 1799-1800 tarihli 'Combination Acts' yasalarının sendika ve grevleri yasakladığını, 1824'te ise bu yasakların iptal edildiğini unutmayın.
Dunlop'un Ekonomik Modeli (maksimizasyon) ile Ross'un Politik Modeli (politik kurum, ücret-istihdam ödünleşmesinin reddi) arasındaki temel tezatlık sınavda sıklıkla sorulur.
Dolaylı ücret etkilerinden 'yayılma etkisi'nin sendikasız ücretleri düşürdüğünü, 'sendikalaşma tehdidi etkisi'nin ise işverenin ücret artışıyla sendikayı engelleme çabası olduğunu iyi ayırt edin.
Türkiye'de ilk örgütlenmenin 1871 Osmanlı Ameleperver Cemiyeti olduğunu, 1909 Tatil-i Eşgal Kanunu ile sendikaların yasaklandığını kronolojik olarak ezberleyin.
6356 sayılı 2012 Kanunu ile noter şartının kaldırılıp e-Devlet sistemine geçildiğini ve işkolu barajının %3'e düşürüldüğünü kesinlikle unutmayın.
Emek talep esnekliğini belirleyen Marshall-Hicks unsurlarını (ürün talep esnekliği, emek payı, ikame edilebilirlik, arz esnekliği) soru köklerinde dikkatle inceleyin.