Özet
← Ünite 2

Ünite 2: Girişimciliğin Tarihçesi — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Girişimciliğin Tarihsel Gelişimi ve İlk Çağ

İnsanlık tarihi boyunca toplumların göçebelikten yerleşik tarım toplumuna, tarım toplumundan sanayi toplumuna ve nihayetinde bilgi toplumuna geçişlerinde girişimciler kritik roller üstlenmiştir. Girişimciliğin kökleri insanoğlunun avcılık ve toplayıcılık devrine son verip neolitik dönemde üretime başlamasına kadar uzanır. Maden devrinin başlamasıyla yerel iş yerleri kurulmuş, tunç devrinde ise şehir devletlerinin ortaya çıkmasıyla ticaret yerel olmaktan çıkıp şehirlerarasına yayılmıştır. Yazının icadı ticareti kıtalara taşımış, İlk Çağ'da Fenikeliler özel girişimlerle koloniler kurarak Akdeniz ticaretini canlandırmıştır.

Eski Yunan site devletlerinde girişimcilik pek erdemli sayılmamış, tarım önceliklendirilmiş ve üretim kar amacı güdülmeden sadece toplumsal ihtiyacı karşılayacak düzeyde tutulmuştur. Buna karşın İyonyalılar Akdeniz ve Karadeniz sahillerinde ticaret yaparak zenginleşmiş, bu zenginlik dünya tarihinin ilk demokrasisini ve özgür düşünceyi doğurarak Herodot ve Hipokrat gibi bilim insanlarının yetişmesine zemin hazırlamıştır. Lidyalılar ise kara ticaretinde gelişerek parayı icat etmiş ve Mezopotamya'dan Akdeniz'e uzanan Kral Yolu'nu inşa ederek ticarette çığır açmışlardır.

Çin'de üretilen malların Asya'yı aşarak Ön Asya ve Akdeniz'e ulaşmasını sağlayan İpek Yolu, konaklama ve nakliye gibi alt sektörleri doğurarak yüzyıllarca kontrol eden devletlerin zenginlik kaynağı olmuştur. Eski Roma İmparatorluğu ise MS 200'e kadar market ekonomisi yapısı kurmuş; ürün ticareti, işçi marketleri ve sermaye piyasalarıyla günümüz ekonomilerini andıran inanılmaz bir ekonomik başarı yakalamıştır.

2Orta Çağ ve Merkantilizm Döneminde Girişimcilik

Orta Çağ'da girişimciler feodal sistemin gereği olarak büyük tarım sahaları, kale, manastır ve katedral gibi büyük kamu binalarının inşasında yönetici olarak görev almışlar ancak bireysel anlamda doğrudan risk üstlenmemişlerdir. Bu dönemin bir diğer önemli unsuru olan korporasyonlar (esnaf ve meslek kuruluşları), üreticiler ile tüketiciler arasında aracıya yer vermeyen küçük sanayi kuruluşlarıdır. Bu yapıda girişimci mal sahibidir, işinin başındadır ve bizzat çalışmaktadır.

Hindistan çevresindeki baharat yolu ve Sibirya'dan Avrupa'ya uzanan kürk yolu dönemin ticaret damarlarını oluşturmuştur. Baharat yolu ile birlikte iktisadi doktrinde 'merkantilizm' dönemi başlamış, ülkeler ihracat yaparak ülkelerine altın getirme yarışına girmiştir. Ticaretin merkezi Akdeniz'den okyanuslara kayarken büyük ticaret kumpanyaları kurulmuş ve emperyalist politikalarla tüm dünya bu ekonomik sistemin bir parçası haline getirilmiştir.

Avrupa devletlerinin sömürgeci politikaları çevre ülkelerde yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Örneğin, 1800'lerin başında dünyanın en büyük tekstil üreticisi olan Hindistan, İngiliz savaş ve siyaset politikalarıyla fethedilmiş, yerli zanaatkârlar mülksüzleşerek tarıma dönmek zorunda kalmıştır. İngiltere'nin sanayileşmesi çevre ülkelerde 'sanayisizleşme' ve şehirsizleşmeye yol açmıştır.

317. ve 18. Yüzyıllarda Girişimcilik ve Risk Unsuru

17. yüzyılda liberalizmin etkileriyle birlikte girişimcilikte risk alma kavramı doğmuştur. Bu dönemde girişimler hükümetlerle sabit fiyat üzerinden imzalanan sözleşmelerle yürütülmüştür. Fiyat sabit olduğundan ortaya çıkan kar veya zarar tamamen girişimcinin sorumluluğunda kalmış, bu da ilk kez risk unsurunu ortaya çıkararak girişimcilik tanımını değiştirmiştir.

1725 yılında Richard Cantillon, alış fiyatının sabit fakat satış fiyatının belirsiz olması durumunu analiz ederek 'girişim riski' kavramını literatüre kazandırmıştır. 18. yüzyılda ise sermaye sahibi ile sermayeye ihtiyaç duyan (girişimci) arasındaki ayrımlar netleşmeye başlamıştır. Günümüzün risk sermayesi sahipleri fon sağlarken, girişimciler bu fonları kullanan aktörler konuma gelmiştir.

Çağdaş girişimciliğin doğuşu Sanayi Devrimi ile gerçekleşmiştir. Sanayi Devrimi'nin temelini Newton ve Galile'nin öncülük ettiği modern bilimsel bilgi ile coğrafi keşifler sonucu oluşan sermaye birikimi oluşturmuştur. Buhar makinesinin üretime girmesiyle makineleşme başlamış, Adam Smith'in 'Milletlerin Serveti' (1776) eseriyle kapitalizmin temelleri atılmıştır.

4Sosyolojik Yaklaşımlar ve Modern Girişimcilik

Max Weber, ekonomik eylemi kazanç fırsatları üzerine kurulu bir eylem olarak tanımlamış; Batı'daki modern girişimciliğin doğuşunu Protestan çalışma ahlakı, Rönesans ve Reform hareketlerine bağlamıştır. Weber'e göre girişimciliğin tarihi dönüm noktaları iş yerinin evden ayrılması ve muhasebe kayıtlarının tutulmaya başlanmasıdır. Taylor, Fayol ve Weber gibi isimler girişimciliğin bilimsel temellerini atmıştır.

Serbest piyasa ekonomisinin felsefi savunuculuğunu yapan Avusturya okulundan Friedrich August Von Hayek, merkezi planlamanın bireysel özgürlükleri kısıtlayacağını savunarak ekonomik kararların bireysel özgürlüğe dayanması gerektiğini belirtmiştir. İktisat teorisinde dördüncü üretim faktörü olan girişimciyi en güçlü şekilde vurgulayan isim ise Joseph Schumpeter olmuştur.

Schumpeter 20. yüzyılın başlarında girişimciliği yenilik yapan ve yeni teknoloji geliştiren aktör olarak yeniden tanımlamış, kavramın bugünkü fikri temelini atmıştır. Girişimcilik ciddi bir akademik araştırma konusu haline ise 1980'lerden sonra gelmiştir.

5Türklerde ve Türkiye'de Girişimcilik Tarihi

Anadolu tarihi açısından ticaretin ayrı bir önemi vardır; yazı Anadolu'ya MÖ 2000'de Asurlu tüccarlar tarafından Kültepe tabletleriyle getirilmiştir. Anadolu'yu fetheden Türkiye Selçukluları, ülkeyi kervansaraylarla donatmış, ticari ahlak ve müşteri memnuniyetini esas alan 'lonca' sistemini kurmuş ve tüccarları korumak için erken dönem sigortacılık uygulamaları başlatmıştır.

Osmanlı Devleti döneminde lonca teşkilatı ahi teşkilatı adıyla sürmüş, padişahlar ticareti desteklemiştir. İstanbul'un fethiyle Karadeniz bir Türk gölü haline gelmiş, Akdeniz ticaretinin Osmanlı denetimine geçmesi Avrupalıları coğrafi keşiflere yöneltmiştir. Osmanlı'da Sanayi Devrimi'nin gerisinde kalınması ve azınlıkların ticaret politikaları yerli üretimi olumsuz etkilemiştir.

Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde toplanan I. İzmir İktisat Kongresi ile girişimciliğin önü açılmaya çalışılmıştır. 1933'ten sonra devlet koruyuculuğunda girişimci sınıf yaratma çabaları hızlanmış, 1960-1970'li yıllarda özel girişimcilik gelişme göstermiş ve 1980'lerde serbest piyasa ekonomisine geçişle birlikte küresel entegrasyon sağlanmıştır.