Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Şüpheli alacaklar, tahsilinin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği konusunda belli karinelerle şüphe uyandıran, ancak henüz kesin olarak tahsil edilemeyeceği kanıtlanmamış alacaklardır. Bu alacaklar, işletmenin ticari faaliyetleri sonucu doğan ve hasılat olarak kaydedilmiş ancak tahsil edilememiş tutarları temsil eder. Tahakkuk esası gereği, mal veya hizmet satıldığında henüz tahsilat yapılmasa dahi gelir yazıldığı için, tahsilatın riskli hale gelmesi durumunda işletmenin bu riski 'karşılık' ayırarak bilançosunda göstermesi gerekir.
VUK 323. maddeye göre, şüpheli alacak karşılığı ayırabilmek için işletmenin bilanço esasına göre defter tutması şarttır. İşletme hesabı esasına göre defter tutanlarda bu karşılık ayrılmaz. Karşılık, alacağın tasarruf değeri ile kayıtlı değeri arasındaki fark kadar ayrılır. Şüphelilik durumu; ya dava ve icra safhasında olan alacaklar ya da protesto edilmiş veya yazı ile birden fazla istenmesine rağmen ödenmemiş küçük alacaklar için söz konusudur.
Şüpheli alacaklar bilançoda 'mukayyet değer' ile izlenir ancak 'Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı' hesabı aktifte negatif bir unsur olarak gösterilerek, alacağın bilançoda 'tasarruf değeri' ile yer alması sağlanır. Eğer alacak kısmen veya tamamen tahsil edilirse, ayrılan karşılık tahsilat oranında iptal edilir. Dava kaybedilirse veya alacağın tahsil edilemeyeceği kesinleşirse, karşılık ve alacak hesabı birbirini kapatarak kayıtlardan düşülür.
Değersiz alacaklar, kazai bir hüküm (mahkeme kararı) veya kanaat verici bir vesika ile tahsil imkanının tamamen ortadan kalktığı kesinleşmiş alacaklardır. Şüpheli alacaktan en temel farkı, değersiz alacağın artık hiçbir şekilde tahsil edilemeyeceğinin kesinleşmiş olmasıdır. Bu nedenle, değersiz alacaklar bilançoda takip edilmez, doğrudan gider yazılarak kayıtlardan tamamen çıkartılır.
Bir alacağın değersiz sayılabilmesi için; işletmenin ticari veya zirai faaliyetiyle ilgili olması, gerçek usulde vergilendirilen bir mükellefe ait olması, daha önce hasılat olarak kayıtlara girmiş olması ve ticari kazancın elde edilmesiyle doğrudan bağlantılı olması gerekir. Örneğin, hatır senetleri veya şahsi alacaklar işletme faaliyetiyle ilgili olmadığından değersiz alacak olarak zarar yazılamaz.
Zarar yazılabilmesi için mahkeme kararı (kazai hüküm) veya konkordato anlaşması, borçlunun ölümü ve mirasın reddi, borçlunun yurt dışına kaçması gibi 'kanaat verici vesikalar' gereklidir. Bu belgeler, alacağın tahsilinin imkansızlığını kanıtlar. Değersiz alacak, bu vasfı kazandığı dönemde zarar yazılmalıdır; sonraki yıllara ertelenemez. Eğer daha önce şüpheli alacak olarak karşılık ayrılmışsa, karşılık hesabı ile karşılaştırılarak kapatılır.
Vazgeçilen alacaklar, VUK 324. maddesi kapsamında konkordato veya sulh yoluyla alacaklı tarafından tahsilinden vazgeçilen tutarları ifade eder. Bu durum, alacaklı için değersiz alacak niteliği taşır ancak özel bir prosedüre tabidir. Borçlu taraf, vazgeçilen bu alacağı defterlerinde özel bir karşılık hesabında izler.
Vazgeçilen alacağın karşılık hesabında izlenebilmesi için işletmenin bilanço esasına göre defter tutması şarttır. Borçlu, bu tutarı üç yıl boyunca karşılık hesabında tutar. Bu süre zarfında ortaya çıkan zararlar bu hesaptan mahsup edilir. Üç yılın sonunda mahsup edilemeyen kısım ise gelir hesaplarına aktarılarak vergilendirilir.
Sulh yolu, 'Ferağ ve Kabul' hükümleri çerçevesinde tarafların karşılıklı irade beyanıyla borcun bir kısmından veya tamamından vazgeçmesidir. Bu işlem, alacaklı için doğrudan gider (zarar) yazılmasını gerektirir. Muhasebe kaydında, vazgeçilen tutar 'Diğer Olağan Dışı Gider ve Zararlar' hesabına borç kaydedilerek, ilgili alacak hesapları (Alıcılar veya Alacak Senetleri) alacaklandırılarak kapatılır.