Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kambiyo senetleri hukukumuzda poliçe, bono (emre yazılı senet) ve çekten ibaret olan özel kıymetli evrak türleridir. Ticaret hayatında bu senetler, bir borcun ifası (ödemesi), borçluya vade tanınması (kredi sağlanması) veya mevcut bir borcun ifasının teminatı amacıyla yaygın olarak düzenlenmektedir. Örneğin, bir motorlu taşıt alım satımında alıcı, satıcının kabulüyle borcunu nakit yerine bono vererek kapatabilir ya da bir işyeri kirasında ev sahibi kira bedellerinin teminatı olarak bono talep edebilir.
Kambiyo senetlerinin en temel özelliklerinden biri soyutluk (mücerretlik) ilkesidir. Bu ilke gereğince, kambiyo senedini elinde bulunduran hamil, düzenleyene karşı alacağının dayanağı olan temel hukuki ilişkiyi ispat etmek zorunda değildir. Ayrıca soyutluk kuralı sayesinde, senedi düzenleyenin lehtara karşı sahip olduğu şahsi ve kişisel def'iler, senedi iyiniyetle devralan üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez; bu durum ticari güvenin ve senedin dolaşım kabiliyetinin korunmasını sağlar.
Kambiyo senedi düzenleyebilmek için Türk Ticaret Kanunu'nun (TK m. 670) hükmüne göre sözleşme ile borçlanmaya ehil olmak, yani tam fiil ehliyetine sahip bulunmak gereklidir. Fiil ehliyeti bulunan herkes bono düzenleyebilir, ciro edebilir veya aval verebilir. Ancak teknolojinin ilerlemesine rağmen, kambiyo senetleri (poliçe, bono ve çek) kesinlikle güvenli elektronik imza ile düzenlenemez; kabul, aval ve ciro gibi senet üzerindeki işlemler de elektronik imza ile yapılamaz (TK m. 1526). Benzer şekilde, bu senetlerde el ile atılan imza yerine mekanik herhangi bir araç, elle yapılan onaylanmış bir işaret veya resmi şahadetname kullanılmasına izin verilmez (TK m. 756).
Poliçe, günlük hayatta kullanımı çok yaygın olmayan ancak temelinde üçlü bir ilişki barındıran bir havale ilişkisidir. Poliçede düzenleyen, lehtar (kime ödenecekse) ve muhatap (ödeyecek olan kişi) olmak üzere üç ana taraf bulunur. Poliçenin hukuken geçerli bir kambiyo senedi sayılabilmesi için Türk Ticaret Kanunu'nun 671. maddesinde sayılan sekiz zorunlu şekil şartını eksiksiz olarak içermesi zorunludur.
Poliçenin şekil şartları sırasıyla şunlardır: Senet metninde 'poliçe' kelimesi (yabancı dilde karşılığı), belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız havale (bedel unsuru), ödeyecek olan muhatabın adı (muhatabın senedi kabul etmesi geçerlilik şartı değildir), vade, ödeme yeri (belirtilmemişse muhatabın adının yanındaki yer), lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri, son olarak da düzenleyenin imzası. Eğer düzenlenme yeri gösterilmemişse, düzenleyenin adı yanında gösterilen yer düzenlenme yeri sayılır.
Poliçede bedelin gösteriliş biçimlerinde uyuşmazlık çıkması halinde kanun bazı çözümler öngörmüştür. Poliçe bedeli hem yazı hem de rakamla gösterilip bu iki bedel arasında fark bulunursa, yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur. Eğer bedel yalnızca yazıyla veya yalnızca rakamla birden çok kez gösterilmiş ve aralarında fark oluşmuşsa, en az olan bedel geçerli kabul edilir (TK m. 676).
Türk Ticaret Kanunu'nun 703. maddesine göre bir poliçe dört farklı vade türünden biri ile düzenlenebilir: Görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra ve belirli bir günde. Kanunda öngörülen bu dört vade türü dışında bir vade yazılan veya birbirini takip eden çeşitli vadeleri gösteren poliçeler tamamen batıldır (geçersizdir).
Poliçelerde faiz şartı sıkı kurallara bağlanmıştır. Sadece görüldüğünde veya görüldüğünden belirli bir süre sonra ödenmesi şart kılınan poliçelere düzenleyen tarafından faiz şartı konulabilir. Diğer vade türlerine sahip poliçelerde ise faiz şartı yazılmış olsa bile yazılmamış sayılır ve dikkate alınmaz (TK m. 675/1).
Tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bulunan, yani açık bırakılan kısımları bulunan poliçelere 'açık poliçe' denir. Bu tür senetler sonradan aradaki anlaşmalara aykırı bir şekilde doldurulursa, bu anlaşmalara uyulmadığı iddiası, senedi elinde bulunduran hamile karşı ileri sürülemez. Ancak hamil poliçeyi kötü niyetle iktisap etmişse veya iktisap sırasında kendisine ağır bir kusur isnat edilebiliyorsa bu kural uygulanmaz (TK m. 680).
Ticari hayatta poliçeye nazaran çok daha sık kullanılan bono veya emre yazılı senet, temelinde bir ödeme vaadini ve borç ikrarını içeren ikili bir ilişki biçimidir. Bonoda düzenleyen ile lehtar doğrudan karşı karşıyadır; muhatap unsuru bonoda yer almaz çünkü düzenleyen aynı zamanda borcu ödeyeceğini taahhüt eden kişidir.
Türk Ticaret Kanunu'nun 776. maddesi gereğince bir bonoda aranan şekil şartları yedi tanedir: Senet metninde 'bono' veya 'emre yazılı senet' kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası. Poliçede yer alan sekiz şekil şartından farklı olarak bonoda 'muhatabın adı' unsuru bulunmaz.
Bonoda bazı unsurların eksik olması durumunda kanun tamamlayıcı kurallar getirmiştir. Vadesi gösterilmemiş olan bono görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. Ödeme yeri gösterilmemişse senedin düzenlendiği yer, aynı zamanda ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri kabul edilir. Düzenlendiği yer yazılmamışsa, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yer düzenlenme yeri sayılır. Bu istisnalar dışında, 776. maddedeki unsurlardan birini taşımayan senet bono niteliği kazanmaz.