Ünite 13: İşsizlik ve İşsizlikle Mücadele Politikaları — Önemli Kavramlar

Bir ekonomideki üretim faktörlerinin tamamının kullanılmaması durumunu ifade eden genel kavramdır. Pekin'e göre sermaye ve doğa faktörlerinin üretime sevk edilmemesi atıl kapasite, çalıştırılmayan emek faktörü ise işsizliği oluşturur.

Amerikalı ekonomist A.M. Okun tarafından 1962 yılında ortaya atılan, reel büyüme oranlarıyla işsizlik oranı arasındaki negatif ilişkiyi inceleyen yaklaşımdır. Okun, işsizlik oranındaki %1'lik artışın GSYH'yi olması gerekenin %2,5 aşağıya çektiğini göstermiştir.

Herhangi bir talep veya arz şoku sonrasında düşen talebe bağlı olarak artan işsizliğin, şok sonrasında talep normalleşmesine rağmen azalmaması veya çok geç uyum göstermesi durumudur. İçeridekiler/dışarıdakiler problemi bu duruma neden olur.

İçeridekiler belirli bir piyasa gücüne sahip işlerde çalışan işçileri ifade ederken, dışarıdakiler iş sahibi olmayan işsizleri tanımlar. İşletmeler, işe alma ve eğitim maliyetleri nedeniyle içeridekileri dışarıdakilerle değiştirmekten kaçınırlar.

Ekonomide üretime katılan her yüz kişinin, kendisiyle birlikte üretime katılmayan (çocuk ve yaşlılar gibi) kaç kişiye yetecek kadar üretimde bulunması gerektiğini gösteren orandır. Yaşlanan nüfusta bu oran yükselerek ekonomik sıkıntılara yol açar.

Organizasyonda değer yaratmayan her türlü faaliyetin dışlanmasını, emeğin kullanım miktarının minimize edilmesini ve üretimde ileri teknoloji ile yüksek nitelikli işgücü kullanımını içeren üretim organizasyonu yaklaşımıdır.

Bireyin mevcut çalışma koşullarını beğenmemesi, ücret düzeyini yeterli bulmaması veya rant gelirine sahip olması gibi kendi iradesi ve tercihleri doğrultusunda çalışmayı reddetmesi durumudur.

Gayri iradi bir işsizlik türü olup, bireyin çalışma istek ve gücünde olmasına ve cari ücret düzeyinde iş aramasına rağmen bulamaması durumudur. Tesadüfî, mevsimlik, friksiyonel, yapısal, teknolojik ve konjonktürel olarak altı türe ayrılır.

Doğal koşullara veya toplumsal alışkanlıklara bağlı olarak iktisadi faaliyetlerin mevsimsel değişmesinden kaynaklanan işsizlik türüdür. Tarım, turizm ve inşaat sektörlerinde yaz ve kış aylarındaki hareketlilik farklarından dolayı yaygın olarak görülür.

Bireyin daha iyi ücret ve çalışma koşulları bulmak amacıyla tamamen kendi isteğiyle mevcut işinden ayrılıp yeni bir iş bulana kadar geçen sürede yaşadığı işsizliktir. Tam istihdam koşullarında dahi %1-3 oranında görülmesi kaçınılmazdır.

Bir ülkenin ekonomik yapısında ve toplam talebin bünyesinde meydana gelen değişmelerin, arz ve talep uyumsuzluğu yaratması sonucu oluşan işsizliktir. Niteliksiz işgücü fazlası bolken işverenlerin nitelikli işgücü talep etmesi bu duruma örnektir.

Üretimde işgücü tasarrufu sağlayan otomasyon ve teknolojilerin kullanılması, üretimin yeniden organizasyonu neticesinde emeğin yerine makinenin ikame edilmesiyle ortaya çıkan işsizlik türüdür.

Piyasa ekonomilerinde daralma ve genişleme şeklinde görülen konjonktürel dalgalanmalar sırasında efektif iş talebinin yetersiz kalması ve yeterince açık iş olmaması nedeniyle meydana gelen işsizlik türüdür.

Sektörde bulunan işgücünün tamamının çalışıyor olmasına karşın, teknolojik değişim olmaksızın üretim kapasitesine nazaran fazla işçi istihdam edilmesi ve emeğin marjinal verimliliğinin sıfır veya sıfırın altında olması durumudur.

İstihdam içindeki kişilerin üretime olması gerekenin altında katkıda bulunması veya kısmi süreli çalışma nedeniyle potansiyel insan gücünün tam kapasiteyle çalıştırılamamasından kaynaklanan kapasite ziyanıdır.

Çalışmak istemesine ve cari koşulları kabul etmesine rağmen uzun süre iş bulamadığı için iş bulma umudunu yitiren ve bu nedenle standart tanımda işsiz sayılmayıp iş aramaktan vazgeçen kişileri ifade eder.

İşgücü piyasasının işleyişini geliştirmeyi, işçilerin niteliğini artırmayı, işsizlerin iş bulmalarını ve işe yerleştirilmelerini doğrudan kolaylaştırmayı hedefleyen programlar ve yasal düzenlemeler bütünüdür.

Bireyin işsizlik yardımı veya çalışmamakla sağladığı faydalardan vazgeçerek bir iş teklifini kabul etmeye razı olduğu en düşük maaş veya ücret eşik değeridir.

Gençler, kadınlar, yaşlılar, engelliler ve uzun süreli işsizler gibi diğerlerine göre iş bulmaları güç olan, piyasada kalıcı engellerle veya önyargılı tutumlarla karşılaşan işgücü kesimidir.

Doğrudan kamu istihdamı programlarına katılan bireylerin, program ile aktif istihdam önlemleri arasında sürekli gidip gelmeleri sebebiyle uzun süreli işsizliklerinin gizlenmesi durumudur.

İşgücü piyasalarında işverenlerin talep ettiği sayısal, işlevsel ve ücret esnekliğinin, emeği koruyan sosyal güvenceler, gelir güvencesi ve iş-özel yaşam dengesiyle uyumlaştırılmasını hedefleyen yaklaşımdır.

İşletmelerin maliyetlerden tasarruf etmek ve farklı uzmanlık alanlarından yararlanmak amacıyla bazı işleri asıl işverence yapmayıp alt işverenlik (taşeron) gibi üçüncü taraflara havale etmesi esneklik biçimidir.

İşsiz bireylere iş bulmak yerine, işsizlik sorununun olumsuz sonuçlarını onarmayı ve işsizlere işsizlik sigortası ile işsizlik yardımı gibi ödemeler yoluyla ekonomik güvence sağlamayı amaçlayan tedavi edici önlemlerdir.

Çalışma çağında, sağlığında ve yeteneğinde olmasına rağmen kusuru olmaksızın işini kaybeden sigortalıların uğradıkları gelir kaybını, prim ödeme esasına dayanarak belirli süre ve ölçüde karşılayan zorunlu sosyal güvenlik koludur.

Kıt istihdam olanaklarını daha geniş bir kitleye dağıtmak amacıyla tam gün çalışmayı gerektiren bir işin sorumluluklarının ve kazançlarının en az iki kişi tarafından paylaşılması ya da çalışma sürelerinin kısaltılması politikasıdır.