Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Teknoloji kelimesi, Yunanca 'techne' (sanat) ve 'logia' (bilmek) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir. Bilimsel bilginin üretim sürecine aktarılması, bilgi, organizasyon ve tekniğin entegrasyonu olarak tanımlanan teknoloji, geniş anlamda bir problemi çözmek için yeni yöntemler aramak, mevcut çözüm tekniklerini ilerletmek ve yeni alet, makine, sistem bilgisi icat etmek demektir.
İnsanoğlunun teknoloji kullanımı tarih öncesi dönemde ateşin ve tekerleğin bulunması gibi basit araçlarla doğayı dönüştürmesiyle başlamıştır. Zaman içinde matbaanın bulunması, buharlı makinelerin icadı, telefon, bilgisayar ve internetin keşfi ile teknolojik gelişim büyük bir ivme kazanmıştır. Ancak bu ilerlemeler her zaman barışçıl amaçlarla kalmamış, silah yapımındaki teknik gelişmeler dünya tarihinde büyük yıkımlara da yol açmıştır.
Teknolojik ilerlemelerin işgücü talebini azaltıp azaltmadığı ya da yeni iş alanları yaratıp yaratmadığı yaklaşık iki yüzyıldır tartışılmaktadır. Yenilikler bazı geleneksel işlerin yok olmasına ve işsizliğe yol açarken, diğer yandan tamamen yeni iş kolları doğurmaktadır. Örneğin 19. yüzyıldaki dokuma fabrikalarında makineleşme işçileri işsiz bırakırken, elektrik ve makine mühendisliği gibi alanlarda istihdamı artırmıştır.
21. yüzyıldaki dijital devrim de benzer bir süreç izlemiştir. İnternet bankacılığı çok sayıda banka memurunun işini kaybetmesine neden olurken, bilgisayar programcılığı ve yazılım mühendisliği alanlarında yepyeni istihdam imkânları yaratmıştır. OECD araştırmalarına göre, teknolojik gelişmeler 1880'deki mevcut işlerin yarısından fazlasını ortadan kaldırmış ancak genel istihdamı üç kat artırmıştır.
Teknolojik ilerleme firmalara maliyet avantajı sağlayarak rekabet gücü kazandıran, tüketicilere daha kaliteli ürünleri ucuza sunan ve ekonomik büyümede öncü rol oynayan kritik bir unsurdur. Bu sürecin üç temel aşaması bulunmaktadır: Buluş (icat), yenilik (inovasyon) ve yayılma. Buluş, ekonomide uygulama potansiyeli olan yeni bir düşüncenin oluşturulmasıdır ve patent sayıları buluşların göstergesidir.
Yenilik, buluşun ilk ticari uygulama aşamasıdır ve bilimsel, teknolojik, organizasyonel, finansal adımları kapsar. Sürecin son aşaması ise yeniliğin diğer işyerlerine ve sektörlere yayılmasıdır. Teknolojik yenilikler Oslo Kılavuzu çerçevesinde genel olarak dört grupta incelenmektedir: Ürün yeniliği, süreç yeniliği, pazarlama yeniliği ve organizasyonel yenilik.
Ürün yeniliği, tamamen yeni bir ürünün ilk üretimi veya mevcut bir ürünün önemli ölçüde değiştirilmesidir. Akıllı telefonlar, kameralı internet gözlükleri veya video siparişi gibi hizmetler buna örnektir. Süreç yeniliği ise yeni veya iyileştirilmiş üretim ve teslimat yöntemleridir; lazer kesim araçları, otomatik ambalajlama ve sesli yanıt sistemleri bu kapsamdadır.
Pazarlama yeniliği, ürün tasarımı, ambalajlama, konumlandırma, promosyon veya fiyatlandırmada yapılan önemli değişikliklerdir. Özel indirim uygulamaları veya yeni sunum konseptleri pazarlama yeniliğidir. Organizasyonel yenilik ise firmanın ticari uygulamalarında, işyeri organizasyonunda veya dış ilişkilerinde yeni yöntemler uygulamasıdır; entegre izleme sistemleri veya araştırma işbirlikleri bu gruba girer.
Teknolojik yeniliklerin istihdam üzerindeki etkileri analiz edilirken ürün ve süreç yenilikleri ayrıştırılır. Ürün yenilikleri talebi etkileyerek işgücü talebini artırır. Yeni ürüne duyulan ilginin artması talep eğrisini sağa kaydırır, denge üretim miktarını (Q1'den Q2'ye) ve dolayısıyla istihdamı artırır. Birçok ampirik çalışma ürün yeniliklerinin istihdamı pozitif yönde etkilediğini kanıtlamıştır.
Süreç yenilikleri ise maliyet yapısını ve arzı etkiler. Süreç yenilikleri üretim maliyetlerini düşürerek arz eğrisini kaydırır ve üretimi artırır; ancak istihdam üzerindeki net etkisi ürün yenilikleri kadar açık değildir. Harrison ve diğerlerinin Fransa, İspanya, İngiltere ve Almanya'da yaptığı çalışmalar, ürün yeniliklerinin yarattığı istihdam artışının, süreç yeniliklerinin yarattığı negatif istihdam etkisini telafi ettiğini göstermiştir.
Firma düzeyinde yenilikler genellikle firmaların daha hızlı büyümesini ve yenilikçi olmayanlara göre daha fazla işgücü istihdam etmesini sağlar. Ancak süreç yenilikleri girdilerden tasarruf sağlayıp birim maliyetleri düşürdüğü için daha az işgücüyle daha çok iş yapılabilmesine ve dolayısıyla firma düzeyinde işgücü talebinin daralmasına da yol açabilir.
Endüstri düzeyinde istihdam etkisi firmalar arası rekabete, talebin fiyat esnekliğine ve sektörün piyasa yapısına bağlıdır. Yenilikçi firma monopol gücüne sahipse üretimini kısarak istihdamı azaltabilir; ancak oligopol veya rekabetçi piyasadaysa üretimini kısamaz. Ayrıca sektör talebinin fiyat esnekliği yüksekse, fiyatlardaki küçük düşüşler talebi ve istihdamı önemli ölçüde artırabilir.
Ekonominin geneli açısından teknolojik yeniliklerin istihdam üzerindeki olumsuz etkilerini dengeleyen çeşitli makroekonomik telafi mekanizmaları bulunmaktadır. Bu mekanizmalar Ricardo ve Marks'tan günümüze kadar tartışılmaktadır. İlk mekanizma, düşen fiyatlar aracılığıyla telafidir; yeni teknolojiler maliyetleri ve fiyatları düşürerek uluslararası rekabeti ve istihdamı artırır (Say Kanunu temellidir).
İkinci telafi mekanizması, yeni makinelerin üretilmesi yoluyladır. Süreç yenilikleri nedeniyle emek tasarrufu sağlanıp işsizlik doğsa da, bu makinelerin üretimi yatırım malları sektöründe yeni istihdam alanları açar (ancak işgücünün beceri uyumu gerektirir). Üçüncü olarak, geçici kârların artması yoluyla telafi, yeni yatırımların önünü açarak istihdamı destekler.
Dördüncü mekanizma para talebindeki düşüş ile telafidir (Pigou etkisi). Süreç yeniliği sonrası fiyat düşüşleri para talebini azaltır, faiz oranlarını düşürür ve yatırımları artırarak istihdamı genişletir. Beşincisi düşen ücret düzeyi ile telafidir; neoklasik iktisada göre ücretlerin gerilemesi firmaları emek-yoğun teknolojilere yöneltebilir.
Altıncı olarak artan gelirler yoluyla telafi mekanizması, Keynesyen ve Kaldoryan yaklaşıma dayanır. Bu görüşe göre sendikalar teknolojik kârlardan üyelerinin daha yüksek gelir almasını sağlar, bu da yüksek tüketim harcaması ve istihdam artışı doğurur. Ancak oligopolist yapılarda veya sendikaların zayıfladığı durumlarda bu mekanizmaların işleyişi aksayabilmektedir.
Teknolojik gelişmeler sadece istihdam miktarını değil, niteliğini ve ücretleri de değiştirir. Beceri yanlı teknolojik değişme (BYTD) hipotezine göre, teknoloji yüksek becerili işgücü talebini artırırken düşük becerili işgücü talebini azaltır ve ücret farklarını açar. Düşük eğitimli işgücünün dışlanması (crowding out) etkisiyle, yüksek eğitimli kişiler basit işlerde çalışmak zorunda kalabilir (örn. ABD'de taksi şoförlüğü yapan doktora sahipler).
Türkiye imalat sanayinde teknolojik gelişme ve istihdam ilişkisi birçok araştırmacı tarafından incelenmiştir. Erol Taymaz'ın çalışmaları, teknolojik değişimin istihdam üzerinde doğrudan negatif, ancak üretim artışı kanalıyla dolaylı olarak pozitif etkisi olduğunu göstermiştir. Ürün yenilikleri istihdamı artırırken, süreç yeniliklerinin etkisi dönemsel olarak farklılık gösterebilmektedir.
Ansal (2011) 1980-2001 döneminde teknolojik ilerlemenin üretkenliği artırdığını ancak istihdamı daralttığını, ayrıca kadın istihdamının bu süreçten daha olumsuz etkilendiğini ortaya koymuştur. TÜİK verilerine göre Türkiye'de lise-altı eğitimlilerin işgücündeki payı azalırken, lise, meslek lisesi ve yükseköğretim mezunlarının payı hızla artmaktadır; bu durum BYTD hipotezini desteklemektedir.
Tarihsel perspektifte James Steuart, Adam Smith, David Ricardo, Karl Marks ve Joseph Schumpeter teknolojinin istihdam üzerindeki etkilerini farklı açılardan ele almıştır. Özellikle Schumpeter'in 'yaratıcı yıkım' kavramı, yeniliklerin eski yapıları ve meslekleri ortadan kaldırarak yeni ürünler ve firmalar yarattığı dinamik süreci açıklamakta, bu durumun becerileri hızla demode hale getirebildiğini vurgulamaktadır.