İnfografik
← Ünite 11
İş Sağlığı ve Güvenliği

Ünite 11: Kimyasal Risk Etmenleri ve Yangın Güvenliği

Dünyadaki Kimyasal Çeşitliliği
Bugün dünyada on milyonun üzerinde farklı türde kimyasal madde bulunmaktadır. Her yıl bu sayıya 1000'in üzerinde yeni kimyasal eklenerek piyasaya arz edilmektedir. Bu durum, endüstrideki kimyasal maruziyet riskini her geçen gün artırmaktadır.
Alevlenir Sıvıların Parlama Noktası Sınırı
Mevzuata göre parlama noktası 21°C ile 55°C arasında olan sıvı haldeki maddeler 'Alevlenir madde' olarak sınıflandırılır. Parlama noktası 21°C'nin altında olan sıvılar ise 'Kolay alevlenir madde' kategorisine girmektedir.
Çok Kolay Alevlenir Maddelerin Sınır Değerleri
0°C'den düşük parlama noktası ve 35°C'den düşük kaynama noktasına sahip sıvı haldeki maddeler 'Çok kolay alevlenir madde' olarak tanımlanır. Bu maddeler oda sıcaklığında ve basınç altında hava ile temasında doğrudan yanabilir.
Solunum Bölgesi Tanımı
İş sağlığı ölçümlerinde solunum bölgesi; merkezi, kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısı olarak tanımlanmıştır. Ölçümler bu bölgeden yapılır.

Anahtar Kavramlar

Kimyasal MaddeDoğal halde bulunan, üretilen, herhangi bir işlem sırasında kullanılan veya atıklar da dahil olmak üzere ortaya çıkan her türlü element, bileşik veya karışımdır.
Alerjik MaddeSolunduğunda veya cilde nüfuz ettiğinde aşırı derecede hassasiyet meydana getiren ve daha sonra maruz kalınması durumunda karakteristik olumsuz etkiler ortaya çıkaran maddelerdir.
Aşındırıcı MaddeCanlı doku ile temas ettiğinde, kimyasal reaksiyonlar sonucu dokunun tahribatına veya geri dönülemez hasarlara neden olabilen maddelerdir.
Biyolojik Sınır DeğeriKimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki konsantrasyonunun ve etki göstergesinin mevzuatla belirlenmiş üst sınırıdır.
Mesleki Maruziyet Sınır DeğeriBaşka şekilde belirtilmedikçe, 8 saatlik sürede çalışanların solunum bölgesindeki havada bulunan kimyasal madde konsantrasyonunun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırıdır.
TWA (Time Weighted Average)8 saatlik belirlenen referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama maruziyet değeridir.
STEL (Short Term Exposure Limit)Başka bir süre belirtilmedikçe, 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınır değeridir.
MüstahzarEn az iki veya daha çok maddeden oluşan, belirli oranlarda karıştırılmış karışım veya çözeltilerdir.
ElleçlemeMaddenin asli niteliklerini değiştirmeden istiflenmesi, yerinin değiştirilmesi, kaplar arası aktarılması, karıştırılması veya havalandırılması işlemleridir.
MGBF (MSDS)Kimyasal maddelerin tehlikelerini, risklerini, ilk yardım ve koruma önlemlerini içeren 16 maddelik Türkçe hazırlanan güvenlik bilgi formudur.
Sinerjik Etkiİki veya daha fazla kimyasalın aynı organda aynı yönde etki göstererek toplam etkiyi artırması durumudur.
Additif EtkiAynı yönde etki gösteren iki kimyasalın toplam etkisinin, ayrı ayrı gösterdikleri etkilerin matematiksel toplamına eşit olmasıdır.
PotansiyalizasyonBir kimyasalın, kendisi doğrudan etki etmese bile diğer kimyasalın toksik etkisini katlayarak artırması durumudur.
AntagonizmaBir kimyasalın vücuttaki toksik etkisinin başka bir kimyasal madde tarafından ortadan kaldırılması veya azaltılmasıdır.
İkame YöntemiTehlikeli bir kimyasal maddenin yerine çalışanların sağlığı yönünden tehlikesiz veya daha az tehlikeli olan bir kimyasalın kullanılmasıdır.
Patlayıcı OrtamYanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve tutuştuğunda tümüyle yanan karışımlardır.
Bölge 0 (Zone 0)Gaz, buhar ve sis halindeki yanıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın sürekli veya uzun süreli oluştuğu yerlerdir.
Bölge 20 (Zone 20)Havada bulut halinde bulunan tutuşabilir tozların, sürekli olarak veya uzun süreli patlayıcı ortam oluşturabileceği yerlerdir.
Patlamadan Korunma Dokümanıİşverenin patlama risklerini değerlendirerek, alınacak teknik ve organizasyonel önlemleri detaylandırdığı yasal belgedir.
A Sınıfı YangınOdun, kömür, kağıt, ot ve plastik gibi yanıcı katı maddelerin yanmasıyla oluşan yangın sınıfıdır.
B Sınıfı YangınBenzin, benzol, makine yağları, yağlı boyalar, katran ve asfalt gibi yanıcı sıvı maddelerin oluşturduğu yangın sınıfıdır.
C Sınıfı YangınMetan, propan, bütan, LPG, asetilen ve hidrojen gibi yanıcı gaz maddelerin oluşturduğu yangın sınıfıdır.
D Sınıfı YangınLityum, sodyum, potasyum, alüminyum ve magnezyum gibi yanabilen hafif ve aktif metallerin oluşturduğu yangın sınıfıdır.
Kondüksiyon (Direkt Temas)Isının bir maddeden diğerine doğrudan temas yoluyla aktarılması ve maddenin sıcaklığının tutuşma noktasına yükseltilmesidir.
Konveksiyon (Taşıma)Isıtılmış sıvı veya gaz moleküllerinin yükselip dağılarak ısı enerjisini bir noktadan başka bir noktaya taşıması olayıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Asbest ve Sigara Etkileşimi

Potansiyalizasyon etkisine en somut örnek asbest ve sigara etkileşimidir. Asbeste maruz kalan ve aynı zamanda sigara içen çalışanlarda akciğer kanserine yakalanma riski, içmeyenlere göre tam 40 kat daha fazladır.

İzopropanol ve Karbontetraklorür Sinerjisi

Yaygın bir çözücü olan izopropanolün tek başına karaciğere zararlı bir etkisi yoktur. Ancak karbontetraklorür (CCl4) ile birlikte maruz kalındığında, karbontetraklorürün karaciğerde yol açtığı hasarı olağanüstü düzeyde artırır.

Kayıtların Saklanması ve SGK'ya Teslimi

Kimyasal maddelerle çalışmalarda tutulan kişisel sağlık ve maruziyet kayıtları gizlilik esasına göre saklanır. İşyerinde faaliyetin sona ermesi halinde, işveren bu kayıtları Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) il müdürlüğüne teslim etmekle yükümlüdür.

Patlayıcı Ortam Uyarı İşareti Standartları

Patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin girişine konulacak uyarı işareti; üçgen şeklinde, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı olmalıdır. Sarı zemin, işaret alanının en az %50'sini kaplamak zorundadır.

Bölge Sınıflandırmasında Tarih Sınırı

Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan yerlerde 26 Aralık 2003 tarihinden önce kullanılmak üzere üretilen veya işyerinde kullanılan iş ekipmanları, yönetmeliğin Ek-2'sinde belirtilen asgari güvenlik gereklerini karşılamak zorundadır.

Oksijenin Yanma Sınırı

Havanın içinde normal şartlarda %21 oranında oksijen bulunur. Yanma olayının kesintisiz olarak devam edebilmesi için ortamdaki oksijen oranının en az %14 ile %16 aralığında bulunması gerekmektedir.

Suyun Isı Yutma Kapasitesi

Su, buhar haline geçebilmek için çevresinden gram başına 539 kalori ısı alır. Bu yüksek gizli ısı değeri sayesinde yanan maddenin ısısını hızla düşürerek en etkili soğutma işlevini yerine getirir.

Suyun Buharlaşma Genleşmesi

Su buhar haline geçerken hacmi yaklaşık 1.7 kat genişler. Bu ani hacimsel genişleme, yangın alanındaki oksijenin önünü keserek ortamda doğal bir boğma etkisi yaratır ve yangını söndürür.

Karbondioksit Tüplerinin Depolama Sıcaklığı

Karbondioksitli yangın söndürme tüplerinin muhafaza edildiği ortam sıcaklığının 31°C'nin altında olması önerilir. Bu sıcaklık aşıldığında tüp içindeki sıvı karbondioksit gaz haline geçerek tüpün boşalmasına yol açabilir.

Çok Maksatlı Kuru Tozların Etken Maddesi

A, B ve C sınıfı yangınların tümünde etkili olan çok maksatlı kuru kimyasal tozlu söndürme cihazlarında temel söndürme maddesi olarak amonyum fosfat bileşiği kullanılmaktadır.

Kimyasal Köpüğün Bileşenleri

Kimyasal söndürme köpüğü, alüminyum sülfat ve sodyum bikarbonat bileşiklerinin su ortamında reaksiyona girmesiyle elde edilir. Bu köpük oldukça kararlı, ısıya dayanıklı ve yoğun bir yapıya sahiptir.

Sınavda Dikkat Et

  • Kimyasalların parlama noktası derecelerine dikkat edin; 21°C - 55°C arası 'Alevlenir', 21°C altı 'Kolay alevlenir', 0°C altı ise 'Çok kolay alevlenir' sıvılardır.
  • Potansiyalizasyon ve Additif etki farkını iyi öğrenin; additif etkide toplam etki eşitken, potansiyalizasyonda bir madde diğerinin etkisini katlayarak artırır.
  • Patlayıcı bölge (Zone) numaralarını karıştırmayın; gazlar için 0, 1, 2 kullanılırken, tozlar için 20, 21, 22 kullanılır.
  • Bölge 0 ve Bölge 20 gibi en yüksek riskli alanlarda sadece Kategori 1 ekipmanların kullanılabileceğini unutmayın.
  • Yangın sınıflarını yanan maddeye göre ezberleyin; A katı, B sıvı, C gaz, D ise metal yangınlarını temsil eder.
  • Elektrik yangınlarında elektrik akımı kesilmeden asla su kullanılmaması gerektiğini, suyun iletkenlik dezavantajı nedeniyle sınavda sorulabileceğini unutmayın.