İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin (İSG) tam anlamıyla tesis edilebilmesi, sistematik ve sürdürülebilir korunma politikalarının hayata geçirilmesiyle mümkündür. Korunma politikalarının başarılı bir şekilde tasarlanabilmesi için öncelikle işyerindeki makine, ekipman, malzeme, çevre ve insan faktörlerini kapsayan tüm risk ve tehlikelerin bütüncül bir yaklaşımla tanımlanması gerekmektedir. Tehlikelerin belirlenmesinin ardından, insan faktöründen kaynaklanan emniyetsiz durumlar ile tehlikeli davranışlar net bir şekilde sınıflandırılmalıdır. Bu süreçte hem çalışanların kendi davranışlarına karşı bilinçlenmesi hem de işverenin teknik ve eğitsel önlemlerle çalışma ortamını güvenli hale getirmesi amaçlanır. İSG uygulamalarının temel felsefesi, öncelikli olarak çalışanın fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü korumak, ardından işyerini, üretimi ve çevreyi güvence altına almaktır. İş kazalarını önlemek ve meslek hastalıklarına yol açabilecek fiziksel yetersizlikler ile davranış bozukluklarını ortadan kaldırmak amacıyla yürütülen önleyici faaliyetler literatürde üç temel hiyerarşik basamakta ele alınır. Bu basamaklar sırasıyla; tehlikelerin kaynağında yok edilmesi, ortama yönelik koruma uygulamalarının gerçekleştirilmesi ve en son çare olarak kişiye yönelik koruma uygulamalarının (kişisel koruyucu donanımların) devreye sokulmasıdır. Literatürde sıklıkla birbirinin yerine kullanılan 'önleme' ve 'koruma' kavramları aslında farklı süreçleri ifade eder. Önleme, bir riskin veya tehlikeli olayın henüz ortaya çıkmadan önce engellenmesi, durdurulması ve önüne geçilmesi amacıyla yürütülen proaktif faaliyetlerin tamamını kapsar. Koruma ise, çalışanın ve işyerinin mevcut tehlikelerden, dış etkenlerden veya zor durumlardan uzak tutulmasını, muhafaza edilmesini ve süregelen durumların daha kötüye gitmesinin engellenmesini içeren koruyucu ve denetleyici faaliyetleri tanımlar. İSG korunma politikalarının doğru analiz edilebilmesi için tehlike ve risk kavramlarının arasındaki farkın net olarak ortaya konması gerekir. Tehlike; işyerinde çalışanlarda, tesislerde, makinelerde, kullanılan ham maddelerde ve iş organizasyonunun diğer unsurlarında yaralanmaya, kayba, hasara veya zarara yol açma potansiyeli olan her türlü unsuru ifade eder. Risk ise, bu tehlikenin yol açacağı zararın gerçekleşme olasılığı ile bu zararın meydana getireceği sonucun şiddetinin bileşimidir. Riskin büyüklüğü ve etkinliği, doğrudan etkilenen çalışan sayısına ve ortaya çıkan fiziksel/ruhsal hasarın boyutuna bağlıdır. İş kazaları ve meslek hastalıklarının ortaya çıkış nedenleri incelendiğinde, bu durumların sadece çevresel faktörlere bağlanması büyük bir yanılgıdır. Kazalar, 'tehlikeli durumlar' (çevresel ve fiziksel faktörler) ile 'tehlikeli davranışlar' (insan kaynaklı hatalar) olmak üzere iki ana nedenden kaynaklanır. Kazanın oluşum safhasında insan ve makine etkileşimi kritik bir rol oynar. Tehlikeli durumlar; yetersiz aydınlatma, gürültü, aşırı sıcaklık, uygunsuz vardiya sistemleri, kapasiteyi aşan iş yükü, koruyucusuz makineler ve ergonomik olmayan işyeri tasarımları gibi fiziksel eksikliklerdir. Tehlikeli davranışlar ise; tecrübesizlik, eğitim eksikliği, güvenlik donanımlarını kullanmama veya devre dışı bırakma, talimatlara uymama ve iş disiplinine aykırı şakalaşmalar gibi insan odaklı kusurlardır. İşletmelerde iş güvenliği performansının ölçülmesinde 'Kaza Piramidi' (Heinrich Üçgeni yaklaşımı) son derece çarpıcı veriler sunar. Piramidin tabanında yüz binlerce 'emniyetsiz hareket' ve 'ucuz atlatılan (ramak kala) olay' yer alırken, piramidin tepesine doğru çıktıkça sırasıyla ciddi kazalar ve en tepede ölümle sonuçlanan kazalar yer alır. Eğer bir işletmede tabandaki emniyetsiz hareketler ve ucuz atlatılan olaylar kayıt altına alınıp analiz edilmezse, piramidin tepesindeki ölümlü ve ağır yaralanmalı kazaların önlenmesi imkansız hale gelir. Bu nedenle, ramak kala olayların ve tehlikeli davranışların erken tespiti, işletmede güvenlik kültürünün yerleşmesi ve toplam verimliliğin artması için hayati önem taşır. İşverenler, işyerinde sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı tesis edebilmek için öncelikle aktif ve işleyen bir İSG organizasyonu kurmakla yükümlüdür. Bu organizasyonun merkezinde iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcileri yer alır. Bu ekibin temel görevi öncelikle durum tespiti yapmak, riskleri listelemek ve çözüm ortaklığı geliştirmektir. İşveren, elindeki yönetimsel ve mali gücü kullanarak makinelerin periyodik bakımlarını yaptırmak, kimyasal, biyolojik ve fiziksel ölçümleri (gürültü, aydınlatma, toz vb.) gerçekleştirmek ve çalışanlara düzenli eğitimler ile sağlık gözetimi sağlamak zorundadır. Korunma politikalarının uygulanmasında mutlak bir hiyerarşi mevcuttur. İlk ve en etkin adım 'kaynağında koruma'dır. Bu aşamada tehlikeli olan makine, malzeme veya üretim yöntemi, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirilir (ikame yöntemi). Eğer kaynağında yok etmek teknik veya mali açıdan tamamen mümkün değilse, ikinci adım olan 'ortama yönelik koruma' devreye sokulur. Ortama yönelik korumada; işyerinin ergonomik tasarımı, genel havalandırma sistemlerinin kurulması, gürültü kaynağının tecrit edilmesi (yalıtım), aydınlatmanın iyileştirilmesi ve tehlikeli alanların sınırlandırılması gibi toplu korunma önlemleri uygulanır. Eğer kaynağında koruma ve ortama yönelik toplu koruma önlemleriyle riskler kabul edilebilir seviyelere indirilemiyorsa, son çare olarak 'kişiye yönelik koruma' yöntemlerine başvurulur. Bu aşamada işveren, çalışanlara standartlara uygun kişisel koruyucu donanımları (KKD) ücretsiz olarak temin etmek ve bunların doğru kullanımını denetlemekle yükümlüdür. Baret, maske, eldiven, kulaklık ve emniyet kemeri gibi donanımlar bu gruptadır. Çalışanların sorumluluğu ise işverenin talimatlarına ve eğitimlerine uygun olarak bu koruyucuları eksiksiz kullanmaktır. Unutulmamalıdır ki, tehlikelerden korunmak insani bir gereksinim olduğu kadar yasal bir zorunluluktur. Aktif İşgücü Hizmetleri Yönetmeliği ve uluslararası normlara göre, işgücü piyasasında istihdam edilmelerinde veya çalışma şartlarında dezavantajlı durumda olan bazı gruplar 'özel politika gerektiren risk grupları' olarak tanımlanır. Bu grupların başında kadınlar, çocuk ve genç çalışanlar, engelliler ve yaşlılar gelmektedir. Bu hassas gruplar, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal, biyolojik ve psiko-sosyal risk etmenlerinden diğer çalışanlara kıyasla çok daha hızlı ve derinlemesine etkilenirler. Bu nedenle, işyerlerinde bu gruplara yönelik özel risk değerlendirmeleri yapılması ve spesifik koruma tedbirlerinin alınması yasal bir gerekliliktir. Kadın çalışanların çalışma hayatındaki korunma politikaları incelenirken içsel ve dışsal risk faktörleri göz önünde bulundurulur. İçsel faktörler; gebelik, emzirme, menstrüel döngü, menopoz ve fiziksel güç farklılıkları gibi biyolojik süreçleri kapsar. Dışsal faktörler ise kadının fiziki yapısına uygun olmayan makine ve ekipmanlar, yetersiz mesleki eğitim ve ev içi sorumlulukların getirdiği çift yönlü iş yüküdür. Araştırmalar, kadınların kimyasal maddelerden (özellikle kurşun, civa, benzen gibi ağır metaller ve çözücüler) erkeklere oranla daha fazla etkilendiğini, bu maddelerin fetüse zarar verebildiğini ve anne sütü yoluyla bebeğe geçebildiğini göstermektedir. Türkiye'deki yasal mevzuat (4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler), kadın çalışanları korumak adına çok net sınırlar çizmiştir. Kadınların maden ocakları, kablo döşeme, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altı veya su altı işlerinde çalıştırılması kesinlikle yasaktır. Sanayiye ait işlerde kadınların gece postalarında çalıştırılması ise belirli şartlara bağlanmıştır; kadın çalışanlar gece postasında 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz, işe gidiş-geliş ulaşım hizmeti işverence sağlanmalıdır. Gebe çalışanlar ise gebeliklerinin hekim raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar ve doğumdan sonraki 1 yıl boyunca gece çalışmaya zorlanamazlar. Ayrıca gebe, yeni doğum yapmış ve emziren kadın çalışanların günlük çalışma süresi 7,5 saati aşamaz. Çocuk ve genç çalışanların korunması, hem uluslararası sözleşmelerde (ILO'nun 138 ve 182 sayılı sözleşmeleri) hem de ulusal mevzuatımızda en hassas olunan konuların başında gelir. Yasal olarak çocuk işçi; 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişiyi; genç işçi ise 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını doldurmamış kişiyi tanımlar. Genel kural olarak çocukların çalıştırılması yasak olmakla birlikte, 14 yaşını doldurmuş çocukların eğitimlerine engel olmayacak hafif işlerde (sanat, kültür, reklam gibi) çalıştırılmasına izin verilir. Çocuk ve genç işçilerin yer ve su altındaki ağır ve tehlikeli işlerde ve sanayide gece vardiyalarında çalıştırılması kesinlikle yasaktır. Haftalık izin süreleri kesintisiz 40 saatten az olamaz ve fazla çalışma yaptırılamaz. Engelli çalışanların istihdamı ve korunması, sosyal devlet ilkesinin en önemli göstergelerinden biridir. İş Kanunu'na göre, çalışma gücünden en az %40 oranında yoksun olduğunu sağlık kurulu raporuyla belgeleyen bireyler engelli çalışan statüsündedir. 50 veya daha fazla çalışanı olan özel sektör işyerlerinde %3, kamu işyerlerinde ise %4 oranında engelli işçi çalıştırılması zorunludur. Engelli çalışanların görev yapacağı alanlar, TS 9111 ve TS 12460 standartlarına uygun olarak (rampa, asansör, kapı genişlikleri, özel tuvaletler vb.) ergonomik olarak düzenlenmelidir. Engelli çalışanlar yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılamazlar ve onların kişisel koruyucu donanımları ile çalışma saatleri özel durumlarına göre hassasiyetle ayarlanmalıdır. Yaşlı çalışanlar (genellikle 50-55 yaş üzeri ve DSÖ'ye göre 65 yaş üstü), çalışma hayatında tecrübeleriyle büyük değer yaratırken, fiziksel deformasyon, görme/işitme kayıpları, koroner kalp rahatsızlıkları ve çabuk yorulma gibi dezavantajlara sahiptirler. Yaşlı çalışanlar istatistiksel olarak daha az iş kazası geçirseler de, geçirdikleri kazaların sonuçları çok daha ciddi olmakta ve iyileşme süreçleri uzun sürmektedir. İşveren, yaşlı çalışanlara görev verirken onların sağlık durumlarını ve fiziksel kapasitelerini gözetmek, iş istasyonlarını ergonomik olarak onlara uygun hale getirmek ve periyodik sağlık kontrollerini aksatmamakla yasal olarak yükümlüdür.