İş kazası kavramı, uluslararası düzeyde kabul görmüş iki büyük kuruluş tarafından benzer fakat tamamlayıcı şekillerde tanımlanmıştır. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), kazayı 'belirli bir zarara ya da yaralanmaya neden olan beklenmeyen ve öngörülmemiş bir olay' olarak tanımlarken; Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ise 'önceden planlanmamış, çoğu kez kişisel yaralanmalara, makinelerin, araç ve gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan olay' şeklinde daha geniş bir çerçeve çizmektedir. İş kazalarının önlenmesinde primer (birincil) ve sekonder (ikincil) koruma aşamaları hayati bir öneme sahip olup, olası can ve mal kayıplarının önüne geçmektedir. İş kazalarını önleme faaliyeti, tüm güvenlik yönetimi modellerinin en temel yapı taşını oluşturur. Etkili bir güvenlik yönetimi uygulandığında kazaların meydana gelmemesi beklenir; dolayısıyla bir kaza gerçekleştiğinde bu durum doğrudan güvenlik yönetiminde bir eksiklik veya aksaklık olduğuna işaret eder. Kazaları önlemenin temel noktası, bu olayların nasıl meydana geldiğini tam olarak anlamak ve oluşmalarını engelleyecek müdahaleleri saptayıp hayata geçirmektir. İlk bakışta basit bir sebep-sonuç ilişkisi gibi görünse de, kazalar nadiren tek bir hata sonucu oluşan, arka planında çok sayıda faktör barındıran son derece karmaşık olaylardır. Araştırmacılar, kaza nedenselliğinin gizemini çözmek ve etkili düzeltici/önleyici faaliyetler belirlemek amacıyla yıllar boyunca çeşitli kavramsal modeller geliştirmişlerdir. Bu modeller, insanların güvenlik konusundaki düşüncelerini, risk faktörlerini tanımlama ve analiz etme şekillerini doğrudan etkiler. Modeller hem reaktif (kaza sonrası tepki verici) hem de proaktif (kaza öncesi önleyici) güvenlik yönetiminde etkin bir şekilde kullanılabilir. Genel kabul gören yaklaşım, kazaların teknik hatalar, insan hataları veya organizasyonel sorunların birleşik bir sonucu olarak ortaya çıktığı yönündedir. Kaza nedensellik bilgisinin belgelenmiş ilk uygulamaları, 1802 yılında kazaların önlenmesi ve hafifletilmesine odaklanan kimya sanayisindeki öncü özel kuruluşlarda görülmüştür. Bu kuruluşların güvenlik birimleri, tehlikelerin ortadan kaldırılmasını 1915 yılı itibarıyla birincil öncelik kabul etmiş ve 'sıfır kaza' hedefini benimsemiştir. İki Dünya Savaşı arasındaki dönemde ise İngiliz Endüstriyel Sağlık Yönetimi çalışmaları kapsamında kaza araştırmaları sistematik bir boyut kazanmıştır. Bu süreçte Heinrich, kazayı önlemenin temel ilkelerini; güvenlik konusunda aktif farkındalık yaratmak, gerçeği araştırmak ve gerçeklere dayalı düzeltici eylemleri hayata geçirmek olarak üç ana maddede toplamıştır. Kaza modellerinin tarihsel gelişimi 1920'lerden günümüze üç ana aşamada incelenmektedir: Basit doğrusal modeller, karmaşık doğrusal modeller ve karmaşık doğrusal olmayan modeller. Her aşama, kazaların doğasına dair farklı varsayımlar üzerine kurulmuştur. İlk aşamayı temsil eden basit doğrusal modeller, kazaların doğrusal bir biçimde ve ardışık olarak etkileşime giren bir dizi olay sonucunda oluştuğunu, bu zincirdeki halkalardan birinin koparılmasıyla kazanın önlenebileceğini savunur. İkinci aşama olan karmaşık doğrusal modeller, kazaların sistem içindeki güvensiz eylemler ile gizli tehlike koşullarının birleşimiyle oluştuğunu varsayar. Bu modellerde en uzaktaki faktörler organizasyonel ve çevresel etkenlere, en yakındakiler ise insan-makine etkileşimine atfedilir; önleme stratejisi savunma ve engellerin güçlendirilmesine odaklanır. Üçüncü aşama olan karmaşık doğrusal olmayan modeller ise gerçek dünyadaki çoklu değişkenlerin eş zamanlı etkileşimini esas alır ve kazaların ancak bu karmaşık bütünün anlaşılmasıyla önlenebileceğini savunur. Basit sıralı kaza modelleri, belirli ve tanınabilir bir sıra dahilinde gerçekleşen olaylar zincirini esas alır. Bu yaklaşımın en bilinen ve öncü örneği Heinrich'in 'Domino Teorisi'dir. Bu teoriye göre, önlenebilir bir yaralanma her zaman sabit ve mantıksal bir sıra izleyen beş faktörün doğal bir sonucu olarak meydana gelir. Heinrich bu faktörleri sırasıyla; Sosyal Çevre/Soy, Kişisel Kusur (Hata), Tehlikeli Hareketler/Mekanik ve Fiziksel Tehlikeler, Kaza ve Yaralanma (Zarar/Hasar) olarak tanımlamıştır. Domino taşları gibi dizilen bu faktörlerden biri devrildiğinde, ardışık olarak diğerlerini de tetikler ve kaçınılmaz olarak yaralanma gerçekleşir. Heinrich'in modelinde iş kazalarını önlemenin merkezi hedefi zincirin tam ortasında yer alan 'Tehlikeli Hareketler veya Mekanik/Fiziksel Tehlikeler' halkasıdır. Eğer bu domino taşı yerinden çekilirse, önceki taşlar devrilse bile zincir kırılır ve kaza ile yaralanma önlenmiş olur. Heinrich, kazaların kök nedeni olarak büyük oranda 'İnsan Başarısızlığı' adını verdiği insan faktörüne odaklanmıştır. Gerçekleştirdiği 75.000 sigorta tazminatı analizine dayanarak, önlenebilir kazaların %88'inin kişilerin tehlikeli davranışlarından, %10'unun tehlikeli mekanik veya fiziki koşullardan kaynaklandığını, kalan %2'sinin ise önlenemez olduğunu ileri sürmüştür. Heinrich'in domino modelini geliştiren Bird ve Germain, teknolojinin ilerlemesiyle karmaşıklaşan endüstriyel süreçlerde yönetimin rolünü vurgulayan 'Zarar Nedensellik Modeli'ni ortaya koymuşlardır. Bu model de doğrusal bir sırayla birbirine bağlı beş domino taşından oluşur: Kontrol Kaybı (Yetersiz program, standartlar, uyum), Temel Sebepler (Kişisel ve iş faktörleri), Ani Nedenler (Standart dışı davranış ve şartlar), Olay (Madde veya enerji ile temas) ve Kayıp (Kişi, malzeme, özellik). Bu model, kazaların arkasındaki asıl sorumlunun yönetimsel kontrol eksiklikleri olduğunu savunarak domino teorisine modern bir boyut kazandırmıştır. Karmaşık doğrusal modeller, kazaların tek bir hat hattı yerine birden fazla paralel veya ardışık kanal üzerinden geliştiğini kabul eder. Bu grupta yer alan 'Enerji-Hasar Modelleri' (Gibson ve Viner), hasar veya yaralanmanın, temas noktasındaki enerji yoğunluğunun alıcının hasar eşiğini aşmasıyla meydana geldiğini savunur. Bu modelde tehlike, potansiyel olarak zararlı bir enerji kaynağıdır; kaza ise enerji kontrol mekanizmasının (engeller, süreçler, sınırlar) arızalanması sonucu enerjinin serbest kalıp boşluk transfer mekanizmasıyla alıcıya ulaşmasıyla gerçekleşir. Viner'in 'Genelleştirilmiş Zaman Serisi Modeli' ise Benner'in domino modelinde eksik gördüğü kaza başlangıcı/sonu tanımlama, zaman çizelgesi kullanma ve grafiksel gösterim ihtiyaçlarını karşılar. Bu modelde üç zaman dilimi bulunur: Zaman Dilimi 1 olayın oluşmasını önleme fırsatı sunar; Zaman Dilimi 2 yaklaşan tehlikenin uyarısını vererek olasılığı azaltma adımlarını barındırır; Zaman Dilimi 3 ise maruz kalan grupları koruyarak sonucu hafifletme fırsatı verir. Bu yaklaşım tıp literatüründeki birincil, ikincil ve üçüncül koruma aşamalarıyla doğrudan örtüşmektedir. Gordon tarafından geliştirilen 'Epidemiyolojik Modeller' ise kazaları salgın hastalık mantığıyla açıklar. Kazaların; konakçı (insan), etken (ajan/temsilci) ve çevre unsurlarının bir sistem içindeki etkileşimi ve kuvvet birleşimi sonucu oluştuğunu savunur. Bu model, performans sapmalarını ve gizli nedenleri anlamaya odaklanır. Sistemik modeller ise insan hatasını beceri-kural-bilgi düzeyinde ele alır. James Reason'un geliştirdiği ve İSG dünyasında çığır açan 'İsviçre Peyniri Modeli' (Reason Sistem Güvenliği Modeli), kazaların sadece operatör hatasından değil, organizasyonun üst kademelerindeki gizli (latent) hatalar ile aktif hataların birleşerek savunma engellerindeki deliklerden sızması sonucu oluştuğunu açıklar. 2000'li yılların başında, doğrusal modellerin karmaşık sosyo-teknik sistemleri açıklamada yetersiz kalması üzerine doğrusal olmayan iki büyük model geliştirilmiştir. Bunlardan ilki Leveson tarafından geliştirilen 'Sistemler-Teorik Kaza Modeli ve Süreci' (STAMP) modelidir. STAMP, sistemleri bilgi ve kontrol geri bildirim döngüleri ile dinamik bir denge halinde tutulan birbirine bağlı bileşenler olarak görür. Güvenlik yönetim sistemlerinin sürekli kontrol yapması ve kısıtlamalar getirmesi gerektiğini savunan bu model, kontrollerin sistemdeki değişiklikleri neden tespit edemediğine odaklanır. İkinci büyük model ise Hollnagel tarafından geliştirilen 'Fonksiyonel Rezonans Kaza Modeli'dir (FRAM). FRAM, kuvvetlerin basitçe doğrusal olarak bir araya gelmediğini savunarak kaza modellemesini üç boyutlu bir düzleme taşır. Bu model, karmaşık sistemlerdeki değişkenliklerin ve sapmaların normal olduğunu, ancak sistem bu farklılıkları tolere edemeyecek düzeye geldiğinde 'fonksiyonel rezonans' oluşarak kazanın meydana geldiğini savunur. FRAM modelinde organizasyonel işlevler; girdiler, çıktılar, ön koşullar, kaynaklar, zaman ve kontrol olmak üzere altı kategoride analiz edilir. Türkiye'deki iş kazası ve meslek hastalığı verileri Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından yıllık olarak yayınlanmaktadır. İstatistikler incelendiğinde, ülkemizde her yıl ortalama 70.000 ile 80.000 (yeni kayıt sistemleriyle 200.000 üzeri) iş kazası meydana gelmekte, bu kazalar sonucunda 1.200 ile 1.500 arasında çalışan hayatını kaybetmekte ve 1.800 ile 2.000 arasında çalışan sürekli iş göremez hale gelmektedir. Avrupa Birliği ülkeleriyle kıyaslandığında, Türkiye'de iş kazası kaynaklı ölüm oranlarının oldukça yüksek olduğu, buna karşın kayıtlı meslek hastalığı sayısının (yıllık 500-1000 arası) beklenenin çok altında kaldığı görülmektedir. Bu olumsuz tabloyu düzeltmek amacıyla hazırlanan 'Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Politika Belgesi', stratejik hedefler içermektedir. Bu hedeflerin başında; İSG faaliyetlerinin niteliğinin artırılması, kayıt ve istatistik sistemlerinin geliştirilmesi, özellikle en riskli sektörler olan Maden, Metal ve İnşaat sektörlerinde iş kazası oranlarının azaltılması gelmektedir. Ayrıca, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) Mesleki Yeterlilik Belgelerinin zorunlu hale getirilmesi ve toplum genelinde bir güvenlik kültürünün yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.