Ünite 14: AZ GELİŞMİŞ ÜLKELERDE EKONOMİK BÜYÜME

Gelişmiş ve Az Gelişmiş Ülkelerde Nüfus Artış Oranları

Günümüzde gelişmiş sanayi ülkelerinde yıllık nüfus artış hızı %0,5 ile %1 arasında son derece düşük seyrederken, az gelişmiş ülkelerde bu oran %2,5 ile %3 gibi çok yüksek düzeylerde gerçekleşmektedir. Bu durum az gelişmiş ülkelerde kişi başına düşen geliri eritmektedir.

Doğal Kaynak Dağılımındaki Coğrafi Eşitsizlik

Dünyadaki gelişmiş ülkelerin büyük çoğunluğu verimli toprakların ve zengin kaynakların yer aldığı kuzey yarımkürede toplanmıştır. Buna karşın, az gelişmiş ülkelerin ezici çoğunluğu toprakların verimsiz olduğu tropikal bölgelerde, yani güney yarımkürede yer almaktadır.

Doğal Kaynak Zenginliği Büyümeye Yetmeyen Ülkeler

Bolivya, Gana ve Meksika gibi ülkeler yeraltı ve yerüstü doğal kaynakları bakımından son derece zengin olmalarına rağmen, bu kaynakları işleyecek sermaye ve teknolojiye sahip olamadıkları için günümüzde halen az gelişmiş ülkeler kategorisinde yer almaktadırlar.

Doğal Kaynağı Olmayıp Devleşen İstisnalar

Japonya ve Hong Kong, toprak yüzölçümleri ve yeraltı kaynakları bakımından son derece yetersiz ve fakir olmalarına rağmen; beşeri sermaye, yüksek teknoloji ve doğru sermaye birikimi politikaları sayesinde dünyanın en gelişmiş ekonomileri arasına girmeyi başarmışlardır.

Anahtar Kavramlar

Kişi Başına Milli GelirBir ülkede belirli bir dönemde üretilen toplam gelirin ülke nüfusuna bölünmesiyle elde edilen değerdir. Az gelişmiş ülkelerde iktisadi büyüme ve kalkınmanın temel ölçüsü ve nihai hedefi bu değerin artırılmasıdır.

Arz EsnekliğiFiyattaki veya talepteki değişime karşılık arz edilen miktarın gösterdiği duyarlılıktır. Az gelişmiş ülkelerde büyüme sürecinde toprağın yüzölçümü değişmediği için doğal kaynakların arz esnekliği sıfır kabul edilir.

İşgücü/Sermaye OranıBir ekonomide çalışan işçi başına düşen makine, teçhizat ve sermaye miktarını ifade eden orandır. Az gelişmiş ülkelerde çalışanların verimliliğini ve kişi başına üretimi artırmak ancak bu oranın yükseltilmesiyle mümkündür.

Kıt FaktörEkonomide talebe kıyasla miktarı yetersiz olan ve üretimi sınırlayan üretim faktörüdür. Az gelişmiş ülkelerde hızlı nüfus artışı nedeniyle emek bol bulunurken, sermaye en belirgin kıt faktör konumundadır.

Sermaye OluşumuEkonomide gelecekteki üretim kapasitesini artırmak amacıyla makine, teçhizat, fabrika ve altyapı gibi fiziki sermaye mallarına yapılan net yatırımlardır. Tasarrufların yatırıma dönüştürülmesiyle gerçekleştirilir.

Azalan Verim KanunuDiğer üretim faktörleri sabitken, sadece tek bir değişken faktörün (örneğin emeğin) artırılması durumunda, bir noktadan sonra her yeni birimin toplam üretime yaptığı katkının (marjinal verimliliğin) azalacağını öngören kanundur.

Emek-Yoğun ÜretimÜretim sürecinde makine ve sermayeden ziyade yoğun olarak insan gücünün kullanıldığı yöntemdir. Az gelişmiş ülkelerde emeğin ucuz ve bol olması bu yöntemin tercih edilmesine yol açar.

Sermaye-Yoğun ÜretimÜretimde ileri teknoloji, makine ve teçhizat kullanımının emek gücüne kıyasla çok daha ağırlıklı olduğu modern üretim biçimidir. İktisadi büyüme için bu biçime geçilmesi şarttır.

Altyapı YatırımlarıEkonomik faaliyetlerin yürütülmesi için temel oluşturan yol, köprü, baraj, liman, enerji hatları ve hastane gibi devlet eliyle gerçekleştirilen büyük ölçekli ve kamu yararı yüksek yatırımlardır.

Mali KurumlarEkonomideki dağınık ve küçük tasarrufları toplayarak, bunları yatırım yapmak isteyen girişimcilere kredi ve fon olarak aktaran bankalar ve sermaye piyasası gibi aracı kuruluşlardır.

Teknoloji TransferiGelişmiş ülkelerde üretilen ileri teknoloji, bilgi birikimi ve modern makinelerin, satın alma veya doğrudan yabancı yatırımlar yoluyla az gelişmiş ülkelere kazandırılması sürecidir.

Dış KaynakÜlke içindeki tasarruf ve döviz açıklarını kapatmak amacıyla gelişmiş ülkelerden veya uluslararası mali kuruluşlardan sağlanan borç, kredi, hibe veya doğrudan yabancı sermayedir.

Aşağı (Inferior) MalTüketicilerin gelir düzeyi yükseldikçe taleplerini azalttıkları, gelir artışıyla birlikte yerini daha kaliteli ve nitelikli ürünlere bırakan düşük kaliteli mallardır.

Fakirliğin Kısır DöngüsüDüşük gelirin düşük tasarrufa, düşük tasarrufun yetersiz yatırıma, yetersiz yatırımın düşük verimliliğe ve bunun da tekrar düşük gelire yol açarak ekonomiyi sürekli fakir bıraktığı dairesel süreçtir.

Atıl KapasiteBir ekonomide veya üretim tesisinde mevcut olan ancak çeşitli yetersizlikler, talep darlığı veya organizasyon bozuklukları nedeniyle kullanılmadan boşta bekleyen üretim potansiyelidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Az Gelişmiş Ülkelerde Tasarrufların Atıl Kalma Biçimleri

Az gelişmiş ülkelerde tasarruf yapabilen sınırlı sayıdaki zengin kesim, finansal sistemin yetersizliği nedeniyle fonlarını bankalara yatırmak yerine lüks tüketime, gayrimenkul genişletmeye, altın veya döviz alımına yönlendirerek ekonominin dışına çıkarmaktadır.

Az Gelişmiş Ülkelerde Kamu Gelirlerinin Yetersizliği

Nüfusun büyük kısmının tarım sektöründe düşük verimlilikle çalışması nedeniyle az gelişmiş ülkelerde devletin vergi gelirleri son derece düşüktür. Bu durum, devletin cari giderlerini bile zor karşılamasına ve altyapı yatırımı yapamamasına neden olur.

Dış Kaynakların Çift Yönlü Etkisi

Dış kaynaklar az gelişmiş ülkelerin tasarruf ve döviz açıklarını kapatarak yatırımları hızlandırır. Ancak bu kaynaklar faizli borç niteliğinde olduğundan, reel üretimi artıramayan ülkelerde ağır geri ödeme krizlerine ve borç sarmalına yol açmaktadır.

Tarım İstihdamı ve Büyüme Arasındaki Ters İlişki

Ekonomik büyüme süreçlerinde tarım sektöründe çalışan nüfusun toplam istihdam içindeki oranı ile iktisadi büyüme yoğunluğu arasında ters yönlü bir ilişki vardır. Büyüme hızlandıkça işgücü tarımdan sanayi ve hizmetler sektörüne kaymaktadır.

Az Gelişmiş Ülkelerde Gizli İşsizlik Sorunu

Az gelişmiş ülkelerde tarım sektörünün ağırlıklı olması ve sermaye eksikliği nedeniyle marjinal verimliliği sıfır olan, yani üretimden çekildiğinde toplam üretimde hiçbir azalmaya yol açmayan yoğun bir 'gizli işsizlik' dalgası yaşanmaktadır.

Toprakların Etkin Kullanılamaması ve Yapısal Engeller

Az gelişmiş ülkelerde tarımsal verimliliğin düşük olmasının temel nedenleri; elverişsiz iklim koşulları, yetersiz bitki örtüsü, toprak dağılımındaki adaletsizlikler ve tarım işletmelerinin ekonomik olarak verimsiz, çok küçük ölçekli parçalardan oluşmasıdır.

Teknoloji Transferinin Sermaye Koşulu

Teknolojik gelişme, yüksek miktarda sermaye yatırımı ve döviz rezervi gerektirir. Az gelişmiş ülkeler döviz ve sermaye kıtlığı çektikleri için gelişmiş ülkelerden ihtiyaç duydukları modern teknolojileri transfer etmekte büyük engellerle karşılaşırlar.

Sınavda Dikkat Et

Kişi başına düşen milli geliri artırmak, az gelişmiş ülkelerin büyümedeki ilk ve en öncelikli hedefidir; sınavlarda amaç ve ölçü sorulduğunda doğrudan bu şıkkı arayın.
Doğal kaynakların (toprağın) arz esnekliğinin sıfır olduğunu unutmayın; bu durum işgücü/toprak oranının düşmesine yol açan temel yapısal nedendir.
Sermaye birikimi, az gelişmiş ülkelerde büyümeyi tetikleyecek en stratejik güçtür; emek bol olduğu için stratejik güç olamaz.
Bolivya, Gana ve Meksika zengin doğal kaynaklara sahip olmalarına rağmen az gelişmiş; Japonya ise kaynaksız olmasına rağmen gelişmiştir. Bu istisnalar 'doğal kaynakların tek başına yeterli olmadığını' kanıtlar.
Dış kaynakların yararlı olabilmesi için tek bir şart vardır: mutlaka 'reel üretimi artırması' gerekir. Sınavda dış kaynağın etkinliği sorulursa bu kritere dikkat edin.
Tarım sektöründe çalışanların oranı ile iktisadi büyüme düzeyi arasında ters yönlü bir ilişki vardır; ekonomi büyüdükçe tarımsal istihdam payı azalır.