Ünite 8: PARA POLİTİKASI

Çıraklık Eğitim Merkezleri ve Tam İstihdam

Para politikasının beş temel amacından biri olan tam istihdam hedefi kapsamında, işsizliği ortadan kaldırmaya dönük kurumsal adımlar atılmaktadır. Ülkemizde faaliyete geçirilen Çıraklık Eğitim Merkezleri, nitelikli işgücü yetiştirerek emek arz ve talebini dengelemeyi hedefleyen somut bir örnektir.

Merkez Bankası'nın Tekel Yetkisi ve Likidite Yönetimi

Para politikasını yürüten ana organ Merkez Bankası'dır. Merkez Bankası, ülkedeki para miktarını ve kredi hacmini ekonominin ihtiyaçlarına göre düzenleyerek parasal istikrarı ve sürdürülebilir ekonomik büyümeyi sağlamakla yükümlüdür.

APİ İle Piyasa Likiditesinin Düzenlenmesi

Merkez Bankası açık piyasa işlemlerinde Hazine bonosu ve devlet tahvili alıp satarak likiditeyi yönetir. Durgunlukta tahvil satın alıp piyasaya nakit enjekte ederken, enflasyonist dönemde tahvil satarak piyasadaki satın alma gücünü çeker.

Reeskont Oranının Banka Tercihlerine Bağımlılığı

Reeskont oranı Merkez Bankası tarafından belirlense de, bu politikanın nihai başarısı ticari bankaların borçlanma kararlarına bağlıdır. Merkez bankası faizi düşürse bile bankalar borçlanmak istemezse para arzı kendiliğinden artmaz.

Anahtar Kavramlar

Para PolitikasıHükümet ve Merkez Bankası tarafından ekonominin likiditesini, para arzını, kredi hacmini ve faiz oranlarını düzenleyerek belirli makroekonomik hedeflere ulaşmak amacıyla yürütülen politikalar bütünüdür. Örneğin Merkez Bankası'nın piyasadaki para darlığını gidermek için tahvil satın alması bu kapsamdadır.

Tam İstihdamEmek piyasasında işgücü arzının işgücü talebine eşit olduğu, ekonomideki işsizliğin minimum düzeye indirildiği durumdur. Çıraklık Eğitim Merkezleri gibi kurumlar bu amaca dönük faaliyet gösterir.

Fiyat İstikrarıFiyatlar genel düzeyinde sürekli ve keskin dalgalanmaların yaşanmadığı, paranın satın alma gücünün korunduğu durumdur. Fiyat istikrarı sağlandığında firmalar ileriye dönük sağlıklı yatırım kararları alabilir.

Faiz Oranı İstikrarıFaiz oranlarındaki aniden meydana gelen dalgalanmaların önlenerek piyasada belirsizliğin azaltılması durumudur. Faizlerdeki belirsizlik konut ve dayanıklı tüketim malı talebini daraltıcı etki yapar.

Ödemeler Bilançosu DengesiBir ülkenin diğer ülkelerle olan ekonomik ve ticari ilişkilerinde dış ödeme açıklarının önlenmesi veya kapatılması durumudur. Döviz kurlarında istikrar sağlanarak dış ticaret rekabet gücü korunur.

Açık Piyasa İşlemleri (APİ)Merkez Bankası'nın piyasadaki para arzını doğrudan düzenlemek amacıyla hazine bonosu, devlet tahvili veya döviz alıp satması işlemidir. Enflasyonist dönemde tahvil satılarak piyasadan para çekilir.

Reeskont OranıTicari bankaların geçici nakit ihtiyaçlarını karşılamak üzere Merkez Bankası'ndan aldıkları kredilere uygulanan faiz oranıdır. Merkez bankası bu oranı yükselttiğinde bankaların borçlanma maliyeti artar ve kredi hacmi daralır.

Zorunlu Karşılık Oranı (Kanuni Karşılık)Bankaların topladıkları mevduatlar karşılığında Merkez Bankası nezdinde rezerv olarak tutmak zorunda oldukları kanuni orandır. Oran yükseltildiğinde bankaların yaratabileceği kaydi para miktarı azalır.

Kredi TavanıMerkez Bankası'nın ticari bankaların verebileceği toplam kredi miktarına getirdiği üst sınır uygulamasıdır. Para ve kredi hacmini sınırlandırmada kesin ve doğrudan sonuç veren bir araçtır.

EnflasyonBir ekonomide toplam talebin toplam arzı aşması sonucu fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve genele yaygın biçimde yükselmesi olgusudur. Tek bir malın fiyat artışı veya geçici fiyat yükselmeleri enflasyon olarak tanımlanmaz.

Talep EnflasyonuÜretilen mal ve hizmet miktarının toplam talebi karşılayamaması sonucu ortaya çıkan fiyat artışlarıdır. Devletin karşılıksız para basması veya kredi hacminin aşırı genişlemesi talep enflasyonuna yol açar.

Enflasyonist AçıkEkonomi tam istihdam seviyesine ulaştıktan sonra toplam talebin artmaya devam etmesiyle ortaya çıkan reel değil yalnızca nominal olan milli gelir artış miktarıdır (Grafikte Y1-Y2 arası).

Arz (Maliyet) EnflasyonuToplam talepten bağımsız olarak doğrudan üretim maliyetlerindeki (ücret, ham madde, enerji, vergi) artışlar nedeniyle fiyatlar genel düzeyinin yükselmesidir. İthal girdi fiyatlarının kur artışı sebebiyle yükselmesi buna örnektir.

StagflasyonBir ekonomide fiyatlar genel düzeyi yükselirken (enflasyon) aynı anda üretimin gerilemesi ve işsizliğin artması (durgunluk) durumudur. Arz eğrisinin sola kaymasıyla meydana gelir.

HiperenflasyonFiyatlar genel düzeyinin kontrolsüz biçimde çok hızlı yükseldiği, paranın değer saklama ve değer ölçüsü olma işlevini tamamen kaybettiği aşırı enflasyon türüdür. İnsanlar alışverişlerde paradan kaçarak trampaya yönelir.

Diğer Önemli Bilgiler

Zorunlu Karşılık Oranı ve Kaydi Para Yaratımı

Merkez Bankası zorunlu karşılık oranını artırdığında ticari bankalar daha yüksek oranda rezerv tutmak zorunda kalır. Bu durum bankaların piyasaya sürebileceği kredi miktarını ve yaratacağı kaydi parayı keskin biçimde azaltır.

Kredi Tavanının Kesin Sonuç Verme Özelliği

Kredi tavanı uygulaması, diğer dolaylı araçlardan farklı olarak ticari bankaların açacağı kredilere doğrudan miktar sınırlaması getirir. Bu nedenle dolaşımdaki para miktarının kesin olarak kısılmak istendiği dönemlerde en garantili araçtır.

Şekil 23: Enflasyonist Açık Gösterimi

Talep enflasyonu modelinde (Şekil 23), Y1 tam istihdam milli gelir düzeyinden sonra toplam talebin D2'ye kayması sonucu oluşan Y1-Y2 arasındaki gelir artışı reel bir üretim artışını değil, tamamen fiyat yükselmesinden kaynaklanan nominal enflasyonist açığı temsil eder.

Şekil 24: Stagflasyon ve Şok Etkileri

Maliyet enflasyonu modelinde (Şekil 24), arz eğrisi S1'den S2'ye kaydığında fiyatlar P1'den P2'ye çıkarken milli gelir Y1'den Y2'ye düşer (Stagflasyon). Hükümet talebi D2'ye çıkardığında ise fiyatlar ikinci bir talep şokuyla P3 seviyesine tırmanır.

Sinsi Enflasyonun Yüzde Eşik Değerleri

Fiyat artışlarının çok yavaş gerçekleştiği sinsi (sürünen) enflasyonda kritik eşikler mevcuttur. Bu oran kalkınmasını tamamlamış gelişmiş ülkelerde %4'ün altında, gelişmekte olan ülkelerde ise %6'nın altında seyreden fiyat artışlarını ifade eder.

Kronik Enflasyonda Paranın Fonksiyon Kaybı

Sürekli ve yüksek oranlı kronik enflasyonda yerli para tasarruf aracı olma özelliğini kaybeder. Bireyler birikimlerini korumak için altın, döviz ve gayrimenkule yönelirken, dış ticarette yabancı para birimleri standart ölçü haline gelir.

Hiperenflasyon ve Trampa Ekonomisi

Paranın değerinin günlük veya saatlik eridiği hiperenflasyonda enflasyon yıllık değil aylık hesaplanır. Para değer ölçüsü olma işlevini tamamen kaybettiğinden tüketiciler zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak için malı mal ile değiştirmeye (trampaya) başlar.

Sınavda Dikkat Et

Araçlar ve Amaçlar Karıştırılmamalıdır: 'Fiyat istikrarı' ve 'Faiz istikrarı' birer AMAÇ iken; 'APİ', 'Reeskont', 'Zorunlu Karşılık' ve 'Kredi Tavanı' birer ARAÇTIR.
APİ İşleyiş Yönü: Genişletici (durgunluk önleyici) politikada Merkez Bankası tahvil SATIN ALIR (piyasaya para verir). Daraltıcı (enflasyon önleyici) politikada tahvil SATAR (piyasadan para toplar).
Reeskont Politikasının Zayıf Yönü: Reeskont oranının değişmesi Merkez Bankası'nın elindedir ancak bankaların borçlanıp borçlanmaması ticari bankaların tercihine bağlıdır; bu yüzden etkisi dolaylıdır.
Kredi Tavanının Ayırıcı Özelliği: Kredi tavanı, para miktarını doğrudan kısıtlayan ve istenen daraltıcı sonucu KESİN olarak sağlayan tek araçtır.
Stagflasyon Grafiği (Şekil 24): Arz eğrisinin sola kaymasıyla Fiyat (P) artarken Milli Gelir (Y) düşer. Hem enflasyon hem işsizlik/durgunluk aynı anda yaşanır.
Enflasyon Oran Eşikleri: Gelişmiş ülkelerde <%4, gelişmekte olanlarda <%6 artışlar 'sinsi enflasyon' kabul edilir. Günlük/saatlik değer kaybı ve trampa varsa 'hiperenflasyon'dur.