← Ünite 9
İktisada Giriş 2

Ünite 9: ENFLASYONUN ETKİLERİ VE MALİYETİ

Fisher Etkisi ve Nominal Faiz Hesabı
Fiyat istikrarsızlığının olduğu piyasalarda nominal faiz oranı, reel faiz oranı ile beklenen enflasyon oranının toplamına eşittir. Metindeki örneğe göre piyasada %4 reel faiz hedeflenirken %10 enflasyon bekleniyorsa, bono ve tahvillerin nominal faiz oranı %14'e yükseltilmektedir.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve Deflasyon
1929 Great Depression (Büyük Buhran), deflasyonun ekonomi üzerindeki tahrip edici etkilerinin tarihteki en somut örneğidir. Talep çöküşü nedeniyle fiyatlar gerilemiş, kitlesel işsizlik yaşanmış ve toplam üretim dramatik şekilde daralmıştır.
İthalat Kısıtlamaları ve Kalitesiz Yerli Üretim
Dış ödemeler açığını kapatmak amacıyla ithalata kısıtlama getirildiğinde, rekabetten uzak kalan yerli firmalar uluslararası standartlardan yoksun, kalitesiz mal ve hizmet üretmeye başlarlar. Bu durum kaynak dağılımını tamamen bozar.
Artan Oranlı Vergilerde Vergi Dilimi Kayması
Beklenmeyen enflasyon dönemlerinde bireylerin nominal gelirleri yükseldiğinde, reel satın alma güçleri artmadığı halde artan oranlı vergi tarifeleri nedeniyle daha yüksek vergi dilimlerine geçerler ve devlet haksız reel vergi geliri elde eder.

Anahtar Kavramlar

Dengeli (Beklenen) EnflasyonEkonomik birimler tarafından önceden doğru tahmin edilen ve mal, hizmet ile ücret artışlarının bu orana paralel olarak ayarlandığı enflasyon türüdür. Bu durumda bireylerin satın alma gücü korunsa da elde nakit para tutmanın getirdiği reel değer kaybı maliyeti devam eder.
Dengesiz (Beklenmeyen) EnflasyonEkonomik birimlerin öngöremediği veya tahminlerin üzerinde gerçekleşen fiyat artışlarıdır. Paranın değer saklama ve hesap birimi işlevlerini bozarak gelir dağılımını sabitleşmiş gelire sahip olanlar aleyhine, borçlular lehine değiştirir.
Talep EnflasyonuEkonomideki toplam arzın sabit kalması veya talebin gerisinde kalması durumunda, toplam talebin toplam arzı aşması sonucu fiyatlar genel düzeyinin sürekli yükselmesidir. Genellikle parasal genişleme veya aşırı harcama dönemlerinde görülür.
Arz EnflasyonuÜretim faktörlerinin (işçilik, hammadde, enerji vb.) fiyatlarının yükselmesi nedeniyle maliyetlerin artması ve üreticilerin arzı daraltması sonucu ortaya çıkan fiyat artışlarıdır. Maliyet enflasyonu olarak da bilinir.
DeflasyonEkonomide toplam talebin yetersizliği nedeniyle üretim artışının yavaşladığı veya durduğu, genel fiyat düzeyinin ise sürekli düşme eğilimi gösterdiği durumdur. İşsizlik ve iktisadi daralma yaratması bakımından son derece tehlikelidir.
DevalüasyonSabit kur rejiminde hükümet veya Merkez Bankası kararıyla milli paranın yabancı paralar karşısındaki dış değerinin düşürülmesidir. Temel amacı ihraç mallarını ucuzlatıp ithalatı pahalılaştırarak dış ticaret açığını kapatmaktır.
RevalüasyonMilli paranın yabancı paralar ve altın karşısındaki dış değerinin resmi bir kararla yükseltilmesidir. Genellikle ödemeler dengesi sürekli fazla veren ve aşırı döviz rezervi nedeniyle enflasyon riski yaşayan ülkelerce uygulanır.
StagflasyonBir ekonomide işsizlik ve üretimde durgunluk (resesyon) yaşanırken aynı zamanda yüksek oranlı enflasyonun da birlikte görülmesi durumudur. Bu durumda toplam talebi kısmak durgunluğu artıracağından toplam arzı artırıcı politikalar uygulanır.
Reeskont OranıTicari bankaların kıymetli evrak ve senetleri Merkez Bankası'na kırdırarak reeskonta tabi tutmaları karşılığında uygulanan faiz oranıdır. Bu oranın yükseltilmesi para arzını ve toplam talebi daraltır.
Kanuni Karşılık OranıTicari bankaların topladıkları mevduatların kanunen Merkez Bankası nezdinde tutmak zorunda oldukları belli bir yüzde oranındaki karşılıktır. Oranın artırılması piyasaya verilebilecek kredi miktarını düşürür.
Açık Piyasa İşlemleri (APİ)Merkez Bankası'nın piyasadaki para miktarını ve likiditeyi kontrol etmek amacıyla Hazine bonosu, devlet tahvili gibi menkul kıymetleri alıp satması işlemidir. Enflasyonist ortamda devlet tahvili satılarak piyasadan nakit çekilir.
Ortodoks StratejiÖzellikle hiperenflasyon dönemlerinde uygulanan, sadece sıkı para politikası ve sıkı maliye politikası araçlarına dayanan geleneksel enflasyonla mücadele programıdır.
Heterodoks StratejiYüksek oranlı enflasyonla mücadelede sıkı para ve maliye politikalarının yanı sıra doğrudan gelir ve fiyat politikalarını (ücret ve fiyatların dondurulması) da içeren karma stratejidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Reeskont Oranının Kredi Hacmine Etkisi

Merkez Bankası reeskont oranını yükselttiğinde, ticari bankalar senetlerini kırdırmak için Merkez Bankası'na getirmekten kaçınırlar. Böylece piyasaya nakit akışı yavaşlar, kredi hacmi daralır ve toplam talep kontrol altına alınır.

Enflasyona Endeksli Bonolar

Yüksek ve değişken enflasyon ortamlarında sabit getirili hazine bonolarının reel getirisi belirsizleştiği için yatırımcılar bu varlıkları talep etmezler. Borçlanmayı mümkün kılmak amacıyla devletler anapara ve faiz ödemelerini enflasyona endeksleyen bonolar ihraç ederler.

Stagflasyonda Arzı Artırıcı Vergi İndirimleri

Stagflasyon döneminde para basmadan yatırımları artırmak amacıyla gelir ve kurumlar vergisi oranlarında indirim yapılır. Vergi indirimleri tasarrufları artırırken faizleri düşürerek üretimin ve toplam arzın artmasını sağlar.

Devalüasyonun Başarısızlık Riski ve Esneklik Şartı

Parasını devalüe eden bir ülkede ihraç edilecek mal stoku yoksa veya ithal mallarına olan iç talep esnek değilse (zorunlu hammadde/enerji ithalatı gibi), devalüasyon döviz gelirini artırmadığı gibi ithalat faturasını yükselterek dış açığı daha da büyütür.

Aşırı Döviz Rezervi ve Revalüasyon Zorunluluğu

Dış ticaret fazlası veren ülkelerin Merkez Bankası kasalarında ihtiyaçtan fazla altın ve döviz biriktiğinde, bu rezervlere karşılık yapılacak yerli para emisyonu enflasyona yol açar. Bu riski önlemek için hükümetler revalüasyon yaparak milli paranın dış değerini artırır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda Beklenen (Dengeli) ve Beklenmeyen (Dengesiz) enflasyon maliyetleri sorulduğunda; beklenmeyen enflasyonun 'paradan kaçış', 'dolaşım hızında artış' ve 'vergi dilimi kayması' yarattığını unutmayın.
  • Ortodoks ve Heterodoks mücadele ayrımına dikkat edin: Ortodoks sadece 'sıkı para + sıkı maliye' politikalarını içerirken, Heterodoks bunlara ek olarak 'ücret ve fiyat dondurmayı' içerir.
  • Stagflasyon sorularında toplam talebi kısmak durgunluğu artıracağı için tek geçerli çözümün 'toplam arzı artırıcı (vergi indirimi/teşvik)' politikalar olduğunu hatırlayın.
  • Merkez Bankası'nın daraltıcı para politikası araçlarını (Reeskont artışı, Kanuni Karşılık artışı, APİ ile tahvil/bono SATIŞI) ve bunların toplam talebi düşürdüğünü iyi ezberleyin.
  • Deflasyonun enflasyondan daha tahrip edici olmasının nedeni 'işsizlik ve iktisadi daralma' yaratmasıdır. Deflasyonla mücadelede genişleyici politikalar (faiz indirimi, bol kredi, otonom yatırım) kullanılır.
  • Devalüasyonun dış ticareti iyileştirmesi garanti değildir; başarısı ithalat ve ihracatın 'arz ve talep esnekliklerine' bağlıdır.