← Ünite 10
İktisada Giriş 2

Ünite 10: ULUSLARARASI EKONOMİK İLİŞKİLER

Bretton Woods Konferansı
1944 yılında ABD'de düzenlenen ve İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası ekonomik ve mali sistemin temellerini atan konferanstır. Bu konferans sonucunda Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) kurulmuştur.
GATT'ın Kuruluşu
1947 yılında Cenevre'de yürütülen müzakereler sonucunda imzalanan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Antlaşması (GATT), 1948 yılında resmen yürürlüğe girerek dünya ticaretini serbestleştirme sürecini başlatmıştır.
Uruguay Raundu
1986-1994 yılları arasında gerçekleştirilen ve GATT tarihinin en kapsamlı görüşme turudur. Bu turda ilk kez hizmet ticareti ve tarım sübvansiyonları gündeme alınmış ve Dünya Ticaret Örgütü'nün kurulmasına karar verilmiştir.
Dünya Ticaret Örgütü (WTO)
Uruguay Raundu kararları doğrultusunda 1995 yılında faaliyete geçen örgüttür. 132 üye ülkenin katılımıyla kurulmuş olup, dünya ticaretinin yaklaşık %90'ını denetleyen ve düzenleyen kurumsal yapıdır.

Anahtar Kavramlar

Dış Ticaret HadleriBir ülkenin ihraç ettiği malların fiyat endeksinin, ithal ettiği malların fiyat endeksine oranıdır. Ülkenin dış ticaretten elde ettiği kazanç veya kayıpları gösterir; ihracat fiyatlarının ithalat fiyatlarına göre yükselmesi hadlerin iyileştiğini gösterir.
Net Dış Ticaret Haddiİhracat fiyatları endeksinin ithalat fiyatları endeksine bölünmesi ve yüz ile çarpılmasıyla hesaplanan, dış ticaret hadlerinin ölçümünde en yaygın kullanılan formüldür.
Dış Ticaret PolitikasıHükümetlerin ülkenin dış ticari ilişkilerini, mal, hizmet ve faktör akımlarını genel ekonomi politikası hedefleri doğrultusunda düzenlemek amacıyla aldığı önlemlerin bütünüdür.
Gümrük Tarifeleriİthal edilen mallara uygulanacak gümrük vergisi oranlarını ve kurallarını listeleyen resmi tablolardır. Devlete gelir sağlamak ve yerli sanayiyi korumak amacıyla konulur.
Ad Valorem Tarifeİthal edilen malın gümrük kıymeti (değeri) üzerinden belirli bir yüzde oranı olarak tahsil edilen gümrük vergisi türüdür. Örneğin, ithal bilgisayar değerinin %20'si oranında vergi alınması.
Spesifik Tarifeİthal edilen malın adet, ağırlık, hacim gibi fiziki birimleri üzerinden sabit bir tutar olarak alınan gümrük vergisi türüdür. Örneğin, ithal edilen bilgisayar başına 100 Dolar vergi alınması.
Miktar KısıtlamalarıDış ticarete konu olan ithal ve ihraç mallarının miktarına veya değerine devlet tarafından getirilen doğrudan ve mutlak sınırlamalardır. En katı dış ticaret müdahale aracıdır.
KotalarHükümetler tarafından ithal veya ihraç edilecek malların fiziki miktar ya da değer olarak sınırlandırılmasıdır. Global, tahsisli ve gümrük tarife kotaları gibi türleri vardır.
Kambiyo DenetimiÜlkeye giren ve çıkan döviz miktarının ve işlemlerinin Merkez Bankası aracılığıyla devlet denetimi altına alınmasıdır. Döviz rezervlerini korumak amacıyla uygulanır.
Görünmez EngellerHalk sağlığı, çevre koruma veya teknik standartlar gibi dış ticaret dışı gerekçelerle uygulanan, ancak idari süreçleri uzatarak ithalatı zorlaştıran tarife dışı engellerdir.
Gönüllü İhracat Kısıtlamalarıİthalatçı ve ihracatçı ülkelerin anlaşarak, ihracatçı ülkenin yapacağı ihracat miktarını belirli bir sınırda tutmayı kabul etmesiyle oluşan tarife dışı engeldir.
Fark Giderici Vergiİthal malların ucuz fiyat avantajını ortadan kaldırmak ve yerli üreticiyi korumak amacıyla, ithal fiyatı ile yerli yüksek fiyat arasındaki fark kadar alınan vergidir.
Serbest Ticaret BölgesiÜye ülkelerin kendi aralarındaki gümrük vergilerini ve kotaları kaldırdığı, ancak birlik dışındaki ülkelere karşı her üyenin kendi ulusal tarifesini uygulamaya devam ettiği entegrasyon aşamasıdır.
Gümrük BirliğiÜye ülkelerin kendi aralarındaki ticari engelleri kaldırdığı ve birlik dışındaki üçüncü ülkelere karşı ortak bir dış gümrük tarifesi uyguladığı ekonomik bütünleşme aşamasıdır.
Ortak PazarGümrük birliğinin tüm özelliklerine ek olarak, üye ülkeler arasında emek ve sermaye gibi üretim faktörlerinin de serbestçe dolaşabildiği ekonomik entegrasyon aşamasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'nin Tarife Sistemi

Türkiye, ithal edilen malların değerini esas alan ad valorem gümrük tarifesi sistemini 1954 yılından bu yana kesintisiz olarak uygulamaktadır.

Kuzey Amerika Tarife Sistemi

Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Kanada, ithal malların fiziki birimleri üzerinden vergi alınan spesifik gümrük tarifesi sistemini uygulayan başlıca gelişmiş ülkelerdir.

GATT Görüşme Sayısı

Dünya ticaretini serbestleştirmek amacıyla 1947 yılından 1986 yılına kadar üye ülkeler arasında toplamda 8 büyük çok taraflı ticaret görüşmesi (raund) gerçekleştirilmiştir.

Avrupa Birliği (AB) Entegrasyonu

Roma Antlaşması ile temelleri atılan ve gümrük birliği modeline dayanan Avrupa Birliği, günümüze kadar gerçekleştirilen bölgesel ekonomik birleşmeler içinde en başarılı ve en ileri düzeyde olanıdır.

Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikası

Avrupa Birliği'nin kendi tarım üreticilerini korumak amacıyla ithal tarım ürünlerine uyguladığı fark giderici vergi sistemi, dünya genelindeki en somut tarife dışı engel örneklerinden biridir.

1929 Dünya Ekonomik Buhranı

İki dünya savaşı arasında kalan dönemde ülkelerin serbest ticaretten uzaklaşarak aşırı korumacı politikalara yönelmesine neden olan ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında GATT'ın kurulmasını tetikleyen büyük küresel krizdir.

Roma Antlaşması

Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu (AET) kuran ve üye ülkeler arasında gümrük tarifelerinin kaldırılmasını, ortak dış tarife uygulanmasını ve ortak pazar kurulmasını kararlaştıran tarihi kurucu antlaşmadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Dış ticaret hadleri formülünü (İhracat Fiyat Endeksi / İthalat Fiyat Endeksi x 100) mutlaka ezberleyin; sınavda hesaplama veya oran yorumlama sorusu olarak gelebilir.
  • Türkiye'nin 1954'ten beri 'ad valorem' (değer üzerinden) tarife sistemini uyguladığını, ABD ve Kanada'nın ise 'spesifik' (fiziki birim üzerinden) tarife uyguladığını unutmayın.
  • Devletin dış ticarete müdahale araçları içinde en katı olanının 'miktar kısıtlamaları' (kotalar ve yasaklar) olduğunu akılda tutun.
  • Dünya Ticaret Örgütü'nün (WTO) 1995 yılında faaliyete geçtiğini ve bunun GATT'ın en kapsamlı turu olan 'Uruguay Raundu' sonucunda kurulduğunu unutmayın.
  • Ekonomik entegrasyon aşamalarını (Serbest Ticaret Bölgesi -> Gümrük Birliği -> Ortak Pazar -> Ekonomik Birlik) basitten gelişmişe doğru sırasıyla bilmek sınavda büyük avantaj sağlar.
  • Gümrük tarifelerinin ekonomik etkilerinden 'bölüşüm etkisi' sorulduğunda, bunun tüketicilerden yerli üreticilere doğru bir refah transferi anlamına geldiğini hatırlayın.