Ünite 4: Korunma Politikaları ve Risk Grupları — Önemli Kavramlar

İşyerinde yürütülen işlerin tüm safhalarında sağlığı ve güvenliği etkileyecek riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak amacıyla alınan tedbirlerin tümüdür. Bir olayın meydana gelmesine engel olmak adına yapılan proaktif faaliyetleri kapsar.

Bir bireyi dış etkenlerden, tehlikelerden veya zor durumlardan uzak tutarak muhafaza etme faaliyetidir. İşyerinde hem çalışanın fiziksel bütünlüğünü hem de işyerinin güvenliğini sağlamaya yönelik süregelen denetim ve kontrol mekanizmalarını içerir.

İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışana, iş yerine, ekipmanlara veya çevreye zarar verme, yaralanmaya yol açma potansiyeli olan her türlü kaynak, durum veya unsurdur.

Tehlikeden kaynaklanacak olan zarar, yaralanma veya kayıp gibi istenmeyen bir sonucun meydana gelme ihtimali ile bu sonucun yol açacağı şiddetin bileşimidir.

İşyerinde iş güvenliğini tehlikeye sokan, ergonomik olmayan, çevre, makine, malzeme ve iş organizasyonundan kaynaklanan fiziksel ve teknik kusurların tamamıdır. Yetersiz aydınlatma veya koruyucusuz makine kullanımı buna örnektir.

Çalışanların kişisel kusurları, eğitim eksiklikleri veya psikolojik durumları nedeniyle iş güvenliğini tehlikeye atan, kurallara ve talimatlara aykırı hareketleridir. Koruyucu gözlük takmadan kaynak yapmak bu kavrama somut bir örnektir.

İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde fiilen zarara veya yaralanmaya yol açmayan, ucuz atlatılan olaylardır.

İş kazalarının sonuçlarının boyutu ile bu kazalara neden olan emniyetsiz hareketler ve ucuz atlatılan olaylar arasındaki sayısal ilişkiyi gösteren, tabanında emniyetsiz hareketlerin yer aldığı hiyerarşik analiz modelidir.

İşyerindeki tehlikelerin bertaraf edilmesinde kişisel koruyuculardan önce başvurulan; genel havalandırma, yalıtım, makine koruyucuları ve tehlikeli olanın tehlikesizle değiştirilmesi (ikame) gibi tüm çalışanları kapsayan önlemlerdir.

Çalışanı, yürütülen işten kaynaklanan, sağlık ve güvenliği etkileyen bir veya birden fazla riske karşı koruyan, çalışan tarafından giyilen, takılan veya tutulan, bu amaca uygun olarak tasarımı yapılmış tüm alet, araç ve gereçlerdir.

İşyerinde tehlikeli olan bir kimyasalın, makinenin, ekipmanın veya çalışma yönteminin, tehlikesiz ya da çalışanlar için daha az tehlikeli olan başka bir unsurla değiştirilmesi işlemidir.

Fizyolojik, yaşsal veya fiziksel özellikleri nedeniyle çalışma hayatında diğer çalışanlara göre daha fazla risk altında olan; kadınlar, gençler, yaşlılar, engelliler ve uzun süreli işsizler gibi dezavantajlı çalışan gruplarıdır.

14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış, sadece hafif ve gelişimine zarar vermeyecek işlerde çalıştırılmasına izin verilen bireydir.

15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını henüz doldurmamış, yasal sınırlar çerçevesinde belirli ağır ve tehlikeli olmayan işlerde istihdam edilebilen çalışan sınıfıdır.

Bedensel, zihinsel, ruhsal veya duyusal yetilerindeki kayıplar nedeniyle çalışma gücünün en az %40'ından yoksun olduğunu resmi sağlık kurulu raporuyla belgelemiş olan çalışandır.

Engelli bireylerin kendilerine uygun bir iş edinmelerini, bu işi sürdürmelerini ve işlerinde ilerlemelerini sağlamak amacıyla yürütülen tıbbi, sosyal ve mesleki uyum süreçlerinin tamamıdır.

Kadın çalışanların gebelik, emzirme, menstrüel döngü, menopoz ve hormonal yapı gibi doğrudan kendi fizyolojik ve biyolojik süreçlerinden kaynaklanan hassasiyet ve risk alanlarıdır.

Çalışma ortamının fiziki koşulları, kullanılan makinelerin kadın ergonomisine uygun tasarlanmaması, part-time çalışma modellerinin getirdiği dikkat dağınıklığı gibi kadının dışındaki çevresel risk etmenleridir.

Kadın çalışanlara, bir yaşından küçük çocuklarını emzirebilmeleri için günde toplam 1,5 saat olarak verilen, süresi günlük çalışma süresinden sayılan ve kullanım saatleri işçi tarafından belirlenen ücretli izindir.

Yaşları ve medeni halleri ne olursa olsun, 100 ile 150 arasında kadın çalışan istihdam eden işyerlerinde, emziren çalışanların çocuklarını emzirmeleri için işyerinden ayrı ve en fazla 250 metre mesafede kurulması zorunlu olan tesistir.

Yaşları ve medeni halleri ne olursa olsun, 150'den fazla kadın çalışan istihdam eden işyerlerinde, 0-6 yaş grubundaki çocukların bakımı ve korunması amacıyla işverence kurulması zorunlu olan kreş/anaokulu tesisidir.

Çocukların gelişimine, sağlığına ve güvenliğine zarar vermeyen, okula devamlarını veya mesleki eğitim programlarından yararlanmalarını engellemeyen, yapısı itibariyle hafif nitelikteki işlerdir.

İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, yaş, siyasi düşünce, inanç ve benzeri sebeplere dayalı olarak ayrımcılık yapılmasını yasaklayan, anayasal ve yasal güvence altındaki temel hukuk kuralıdır.

Çalışanların işyerinde maruz kaldıkları veya kalabilecekleri fiziksel, kimyasal ve biyolojik risk etmenlerine karşı sağlık durumlarının işyeri hekimi tarafından düzenli aralıklarla izlenmesi ve kontrol edilmesi sürecidir.

Çalışma hayatında saat 20.00'de başlayıp ertesi gün saat 06.00'ya kadar geçen ve her halükarda en fazla 11 saat süren, özel çalışma ve dinlenme kurallarına tabi olan çalışma dönemidir.