İnfografik
← Ünite 1
İşletme

Ünite 1: İŞLETMEYLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ve EKONOMİK BİR BİRİM OLARAK İŞLETME

2009 Yılı Girişim İstatistikleri
Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri araştırmasına göre, Türkiye'de 2009 yılında aktif olarak faaliyet gösteren girişim sayısı 2.483.200 adet olarak saptanmıştır.
2003 Yılı Girişim İstatistikleri
TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2003 yılında faaliyet gösteren girişim sayısı 2.065.023 adet olarak kaydedilmiş, bu sayı altı yıl içinde yaklaşık %20 oranında artış göstermiştir.
Alfred Isaac'ın İşletme Tanımı
Hitler Almanyası'ndan Türkiye'ye sığınan ve Türk akademisine büyük katkılar sunan bilim insanı Alfred Isaac, işletmeyi 'üretim faaliyetlerinde bulunan ve ihtiyaçların tatminine doğrudan veya dolayısıyla katılan her iktisadi birim' olarak tanımlamıştır.
Cumhur Ferman'ın İşletme Tanımı
Türkiye'de işletme eğitiminin öncülerinden olan Prof. Dr. Cumhur Ferman, işletmeyi 'başlıca görevi insan ihtiyaçlarını tatmine elverişli iktisadi mal ve hizmetleri üretmek olan, ekonomik, teknik ve hukuki birim' şeklinde formüle etmiştir.

Anahtar Kavramlar

FaydaMal ve hizmetlerin insanların ihtiyaçlarını giderme niteliğidir. Örneğin, bir ekmeğin açlığı gidermesi veya bir giysinin soğuktan koruması o malların faydalı olduğunu gösterir.
İktisadi Mal ve Hizmetİnsanların ihtiyaçlarını giderme niteliği (faydası) olan, ancak doğada sınırsız bulunmayan, elde edilmesi için emek ve kaynak harcanması gereken kıt unsurlardır. Fabrikada üretilen bir ayakkabı iktisadi mala örnektir.
Üretimİktisat biliminde her türlü fayda yaratmaya, yani iktisadi mal ve hizmetleri meydana getirme, miktarlarını veya faydalarını artırma faaliyetidir. Sadece fiziksel üretim değil, depolama ve taşıma da üretime dahildir.
Şekil DeğişikliğiGirdilerin veya malların ekonomik, fiziksel ya da kimyasal değişimlere uğratılarak yeni bir fayda yaratılması sürecidir. Un, su ve mayanın birleştirilerek ekmek haline getirilmesi bu fayda türüne örnektir.
Zaman DeğişikliğiMalların kıt olduğu veya talep edilmediği dönemlerde depolanıp muhafaza edilerek, ihtiyaç duyulan zamanlarda pazara sunulmasıyla yaratılan faydadır. Yaz meyvelerinin soğuk hava depolarında saklanıp kışın satılması buna örnektir.
Yer DeğişikliğiMalların üretildikleri yerlerden, daha kıt ve talep edilir oldukları başka bölgelere taşınmasıyla yaratılan faydadır. Antalya'da serada üretilen domateslerin İstanbul'daki tüketicilere ulaştırılması yer faydası yaratır.
Mülkiyet DeğişikliğiMalların sahipliğinin mübadele (değişim) ve satış faaliyetleri yoluyla el değiştirmesiyle yaratılan faydadır. Bir bayinin elindeki otomobili nihai tüketiciye satarak mülkiyetini devretmesi bu kapsamdadır.
Üretim FaktörleriÜretim faaliyetinin gerçekleştirilmesi için bir araya getirilmesi gereken emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimci gibi temel nitelikli unsurların bütünüdür. Bir tekstil fabrikasında çalışan işçiler, makineler, kumaşlar ve fabrika sahibi bu faktörleri oluşturur.
Girişimci (Müteşebbis)Emek, sermaye ve doğal kaynakları, başkalarının ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetleri üretmek üzere tedarik eden, birleştiren, kâr amacı güden ve risk üstlenen kişidir. Kendi birikimiyle bir restoran açan kişi girişimcidir.
Profesyonel YöneticiKâr ve zarar etme riski işletme sahibine ait olmak üzere, üretim faktörlerini tedarik ederek işletmeyi bir ücret karşılığında yöneten, yönetim alanında uzmanlaşmış kişidir. Çok ortaklı bir anonim şirketin dışarıdan atanan genel müdürü profesyonel yöneticidir.
Zaman EtüdüF. Taylor tarafından geliştirilen, işçilerin işi yaparken gerçekleştirdikleri hareketlerin kronometre ile ölçülerek gereksiz sürelerin elenmesi ve standart iş sürelerinin belirlenmesi yöntemidir. Bir işçinin montaj hattındaki hareketlerinin saniye saniye ölçülmesi bu etüde örnektir.
Yönetim Süreci YaklaşımıHenri Fayol tarafından geliştirilen, yönetimi planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetim aşamalarından oluşan evrensel ve sistemli bir süreç olarak ele alan klasik yönetim teorisidir.
Beşeri İlişkiler YaklaşımıElton Mayo ve arkadaşlarının Hawthorne çalışmalarıyla başlattığı, işletmelerde insan unsurunun, sosyal grupların, motivasyonun ve çalışan psikolojisinin verimlilik üzerindeki etkisini vurgulayan yaklaşımdır.
Açık SistemDış çevresiyle sürekli madde, enerji ve bilgi alışverişinde bulunan, çevresindeki değişimlerden etkilenen ve onları etkileyen sistem türüdür. İşletmeler, tedarikçilerden girdi alıp pazara çıktı sundukları için birer açık sistemdir.
Genel Dış Çevre (Makro Çevre)İşletmenin kontrolü dışında olan, ancak faaliyetlerini dolaylı olarak etkileyen politik, hukuki, ekonomik, demografik, sosyokültürel ve teknolojik unsurların oluşturduğu geniş çevredir. Ülkedeki enflasyon oranlarının yükselmesi makro çevre etkisidir.
Yakın Dış Çevre (Sektörel Çevre)İşletmenin faaliyet gösterdiği sektörde doğrudan ilişkide olduğu müşteriler, rakipler, tedarikçiler, sendikalar ve finans kuruluşlarından oluşan çevredir. Rakip bir firmanın fiyat indirimi yapması yakın çevre etkisidir.
Statik İncelemeİşletmenin yapısını, organlarını, bölümlerini ve üretim faktörlerini faaliyet halinde değilken, durgun bir yapısal model (anatomi) çerçevesinde ele alan analiz yöntemidir.
Dinamik İncelemeİşletmenin organlarının ve bölümlerinin çalışırken, yani faaliyet halindeyken yerine getirdikleri işlevleri ve işletme fonksiyonlarını (fizyoloji) ele alan inceleme tarzıdır.
Şekil FaydasıGirdilerin veya hammaddelerin fiziksel, kimyasal ya da ekonomik değişimlere uğratılarak yeni bir forma sokulmasıyla yaratılan faydadır. Demir cevherinin işlenerek otomobil sacı haline getirilmesi bu duruma örnektir.
Zaman FaydasıMalların bol olduğu dönemlerde depolanıp muhafaza edilerek, kıt ve ihtiyaç duyulan dönemlerde pazara sunulmasıyla yaratılan faydadır. Tarım ürünlerinin soğuk hava depolarında saklanıp kışın satılması buna örnektir.
Yer FaydasıMalların üretildikleri yerlerden, kıt ve talep edildikleri başka bölgelere taşınması ve ulaştırılması yoluyla yaratılan faydadır. Antalya'da üretilen portakalın Ankara'daki tüketicilere nakledilmesi yer faydası sağlar.
Mülkiyet FaydasıMalların mülkiyetinin veya sahipliğinin değişim (mübadele) faaliyeti yoluyla satıcıdan alıcıya geçmesiyle yaratılan faydadır. Mağazadan satın alınan bir kıyafetin mülkiyetinin tüketiciye geçmesi bu faydayı oluşturur.
Bürokrasi YaklaşımıMax Weber tarafından geliştirilen; yetki sınırlarının net belirlendiği, yazılı kuralların geçerli olduğu, liyakate dayalı yükselmenin esas alındığı ideal ve rasyonel organizasyon modelidir.
İşletme Fonksiyonlarıİşletmenin amaçlarına ulaşabilmesi için yürüttüğü yönetim, üretim, pazarlama, finans, muhasebe gibi benzer nitelikteki faaliyetlerin gruplandırılmasıyla oluşan uzmanlık alanlarıdır.
Sosyal Sorumlulukİşletmenin kâr elde etme amacının yanı sıra ortaklar, çalışanlar, tüketiciler, tedarikçiler, devlet ve çevre halkı gibi tüm çıkar gruplarının haklarını gözetmesi ve korumasıdır.
Serbest MalDoğada bol miktarda bulunan, elde edilmesi için hiçbir çaba veya ekonomik bedel ödenmesi gerekmeyen, bu nedenle işletme faaliyetlerine konu olmayan mallardır. Soluduğumuz hava buna örnektir.

Diğer Önemli Bilgiler

Mehmet Oluç'un İşletme Tanımı

İşletme biliminin Türkiye'deki kurucu isimlerinden Prof. Dr. Mehmet Oluç, işletmeyi 'insanların ihtiyaçlarını doğrudan veya dolayısıyla karşılamak amacı ile işleyen veya işletilen her iktisadi birim' olarak tanımlamıştır.

Taylor'un Başmühendislik Yılı

Frederick Winslow Taylor, Philadelphia'da bir çelik işletmesinde işçi olarak başladığı kariyerinde, teorik bilgilerini başarıyla uygulaması sayesinde 1884 yılında başmühendislik görevine yükseltilmiştir.

Bilimsel Yönetimin İlkeleri Eseri

Frederick W. Taylor, yönetim dünyasında çığır açan ve bilimsel yönetim felsefesini sistemleştiren ünlü eseri 'The Principles of Scientific Management'ı 1911 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde yayınlamıştır.

Taylor'un %400 Verimlilik Artışı

Taylor'un geliştirdiği zaman etütleri ve parça başına teşvikli ücret sistemleri sayesinde, çalıştığı sanayi işletmelerindeki üretim verimliliğinde ortalama %400'ü aşan rekor artışlar kaydedilmiştir.

Fayol'un Genel Müdürlük Dönemi

Henri Fayol, 1888 yılında iflasın eşiğindeyken genel müdürlüğüne getirildiği maden ve metalurji şirketini, görevde kaldığı 30 yıl boyunca uyguladığı yönetim metotlarıyla son derece güçlü bir mali yapıya ulaştırmıştır.

Genel ve Sınai Yönetim Eseri

Henri Fayol, 50 yılı aşan yönetim tecrübelerini aktardığı ve yönetim fonksiyonlarını ilk kez sistemli şekilde sınıflandırdığı başyapıtı 'Administration Industrielle et Générale'i 1916 yılında yayınlamıştır.

Hawthorne Araştırmaları

Harvard Üniversitesi Davranış Bilimleri Profesörü Elton Mayo ve arkadaşları, 1920'lerin ortalarından 1930'ların başlarına kadar yürüttükleri deneysel çalışmalarla işletme yönetiminde Beşeri İlişkiler Yaklaşımı'nı başlatmışlardır.

X ve Y Teorileri

ABD'li yönetim bilimci Douglas McGregor, 1960'larda klasik yönetim anlayışını 'X Teorisi', insan ilişkileri odaklı modern yaklaşımı ise 'Y Teorisi' olarak formüle etmiş ve 'Y' teorisini savunmuştur.

Fayol'un 6 Temel İşletme Faaliyeti

Fayol, bir sanayi işletmesindeki tüm faaliyetleri teknik, ticari, mali, muhasebe, güvenlik ve yönetim olmak üzere 6 ana fonksiyon altında toplayarak modern işletme disiplininin temelini atmıştır.

Fayol'un 5 Yönetim Fonksiyonu

Fayol, yönetim sürecini planlama (ileriyi görme), örgütleme, yöneltme (yürütme), koordinasyon (ahenkleştirme) ve denetim (kontrol) olmak üzere 5 temel aşamaya ayırmıştır.

TÜİK 2009 Girişim İstatistikleri

Türkiye İstatistik Kurumu'nun Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri araştırmasına göre, Türkiye'de 2003 yılında 2.065.023 olan faal girişim sayısı, 2009 yılına gelindiğinde 2.483.200 adede yükselmiştir.

Taylor'ın Başmühendisliğe Yükselişi

Frederick Winslow Taylor, ABD'nin Philadelphia kentindeki bir çelik işletmesinde önce işçi, ardından usta, ustabaşı ve mühendis olarak çalışmış, teorik bilgilerini başarıyla uygulamaya koyması sonucu 1884 yılında başmühendisliğe yükselmiştir.

Bilimsel Yönetimin İlkeleri Kitabı

F. Taylor, yönetim dünyasında çığır açan ve modern yönetimin başlangıcı kabul edilen 'The Principles of Scientific Management' (Bilimsel Yönetimin İlkeleri) adlı ünlü eserini 1911 yılında yayınlamıştır.

Taylor'ın %400 Verimlilik Artışı

Taylor'ın kronometre kullanarak yaptığı zaman etüdü çalışmaları ve geliştirdiği parça başına teşvikli ücret sistemleri sayesinde, sanayi üretiminde ortalama %400'ü aşan olağanüstü verimlilik artışları sağlanmıştır.

Henri Fayol'un Genel Müdürlük Dönemi

Fransız maden mühendisi Henri Fayol, 1888 yılında iflasın eşiğindeyken genel müdürlüğüne getirildiği maden ve metalurji şirketini, 30 yıllık görev süresi boyunca uyguladığı yönetim yöntemleriyle çok güçlü bir mali yapıya kavuşturmuştur.

Genel ve Sınai Yönetim Kitabı

Henri Fayol, 50 yılı aşan başarılı yöneticilik tecrübelerini aktardığı ve yönetim fonksiyonlarını ilk kez sistemleştirdiği ünlü eseri 'Administration Industrielle et Générale'i 1916 yılında yayınlamıştır.

Hawthorne Araştırmaları (1920-1930)

Harvard Üniversitesi Davranış Bilimleri Profesörü Elton Mayo ve arkadaşları, 1920'lerin ortalarından 1930'ların başlarına kadar yürüttükleri Hawthorne Araştırmaları ile işletme yönetiminde 'beşeri ilişkiler' yaklaşımını başlatmışlardır.

Douglas McGregor ve X-Y Teorileri

ABD'li yönetim bilimci Douglas McGregor, 1960'lı yıllarda klasik yönetim yaklaşımını 'X Teorisi', beşeri ilişkiler yaklaşımını ise 'Y Teorisi' olarak adlandırarak formüle etmiş ve insan odaklı 'Y Teorisi'ni savunmuştur.

Max Weber ve Bürokrasi Teorisi

Alman sosyolog Max Weber (1864-1920), sosyoloji, din ve iktisat alanındaki çalışmalarının yanı sıra, organizasyonların etkinliğini artırmak amacıyla kurallara ve liyakate dayalı rasyonel 'Bürokrasi Modeli'ni geliştirmiştir.

Üretim Fonksiyonu Formülü

İşletmenin üretim miktarı ile kullandığı girdiler arasındaki ilişkiyi gösteren üretim fonksiyonu matematiksel olarak Q = f(E, S, Dk, G) şeklinde ifade edilir; buradaki harfler sırasıyla çıktı, emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimciyi temsil eder.

Dört Temel Pazar Yapısı

İşletmelerin faaliyet gösterdiği ekonomik çevrede rekabetin yapısını belirleyen dört temel pazar modeli vardır: tam rekabet, tekelci rekabet, oligopol ve tekel (monopol) piyasaları.

Sınavda Dikkat Et

  • İşletmenin Türkçe'deki 4 anlamı arasındaki farklara dikkat edin; sınavda özellikle 'kâr sağlamak amacıyla kurulan kurum' anlamı sorgulanır.
  • Fayda yaratma şekillerinden hangisinin dar anlamda 'üretim' (şekil değişikliği), hangilerinin 'pazarlama' (zaman, yer, mülkiyet) ile ilgili olduğunu mutlaka ayırt edin.
  • Taylor ve Fayol'un kurucusu olduğu yaklaşımları karıştırmayın; Taylor atölye/üretim düzeyine (Bilimsel Yönetim), Fayol ise tepe yönetimine (Yönetim Süreci) odaklanır.
  • Fayol'un 5 yönetim fonksiyonunu (Planlama, Örgütleme, Yöneltme, Koordinasyon, Denetim) sırasıyla ezberleyin, sınavda doğrudan soru olarak gelebilir.
  • İşletmenin genel dış çevre (makro) unsurları ile yakın dış çevre (sektörel) unsurlarını birbirinden ayırın; tedarikçiler ve rakipler yakın çevrededir.
  • İşletmenin statik (anatomi/durgun yapı) ve dinamik (fizyoloji/faaliyet halindeki fonksiyonlar) incelenme biçimleri arasındaki farkı iyi kavrayın.
  • İşletmenin dört farklı anlamı sınavda teknik, kurumsal ve fiziksel ayrımıyla sorulabilir; kurumsal anlamın kâr amacı güden sosyal-teknik bir yapıyı işaret ettiğini unutmayın.
  • Fayda yaratma şekillerinden şekil değişikliğinin teknik üretimi; zaman, yer ve mülkiyet değişikliklerinin ise pazarlama faaliyetlerini temsil ettiğini aklınızda tutun.
  • Girişimci ile profesyonel yönetici arasındaki en kritik farkın 'risk üstlenme' ve 'kâr/zarar sahipliği' olduğunu, yöneticinin ücret karşılığı bu işi yaptığını unutmayın.
  • Taylor'ın 'Bilimsel Yönetim' (zaman etüdü, parça başı ücret) ve Fayol'un 'Yönetim Süreci' (5 yönetim fonksiyonu, 6 işletme faaliyeti) yaklaşımlarını birbiriyle karıştırmayın.
  • Max Weber'in bürokrasi modelinin günlük hayattaki hantallık anlamının aksine, yönetim biliminde 'ideal, rasyonel ve etkin' bir yapıyı ifade ettiğine dikkat edin.
  • İşletmenin genel dış çevresi (makro) ile yakın dış çevresi (sektörel) arasındaki ayrımı iyi yapın; sendikalar, tedarikçiler ve rakipler yakın çevrededir.
  • Üretim fonksiyonu formülündeki Q = f(E, S, Dk, G) harflerinin hangi üretim faktörlerini temsil ettiğini mutlaka ezberleyin.