Kavramlar
← Ünite 1

Ünite 1: İŞLETMEYLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR ve EKONOMİK BİR BİRİM OLARAK İŞLETME — Önemli Kavramlar

Fayda
Mal ve hizmetlerin insanların ihtiyaçlarını giderme niteliğidir. Örneğin, bir ekmeğin açlığı gidermesi veya bir giysinin soğuktan koruması o malların faydalı olduğunu gösterir.
İktisadi Mal ve Hizmet
İnsanların ihtiyaçlarını giderme niteliği (faydası) olan, ancak doğada sınırsız bulunmayan, elde edilmesi için emek ve kaynak harcanması gereken kıt unsurlardır. Fabrikada üretilen bir ayakkabı iktisadi mala örnektir.
Üretim
İktisat biliminde her türlü fayda yaratmaya, yani iktisadi mal ve hizmetleri meydana getirme, miktarlarını veya faydalarını artırma faaliyetidir. Sadece fiziksel üretim değil, depolama ve taşıma da üretime dahildir.
Şekil Değişikliği
Girdilerin veya malların ekonomik, fiziksel ya da kimyasal değişimlere uğratılarak yeni bir fayda yaratılması sürecidir. Un, su ve mayanın birleştirilerek ekmek haline getirilmesi bu fayda türüne örnektir.
Zaman Değişikliği
Malların kıt olduğu veya talep edilmediği dönemlerde depolanıp muhafaza edilerek, ihtiyaç duyulan zamanlarda pazara sunulmasıyla yaratılan faydadır. Yaz meyvelerinin soğuk hava depolarında saklanıp kışın satılması buna örnektir.
Yer Değişikliği
Malların üretildikleri yerlerden, daha kıt ve talep edilir oldukları başka bölgelere taşınmasıyla yaratılan faydadır. Antalya'da serada üretilen domateslerin İstanbul'daki tüketicilere ulaştırılması yer faydası yaratır.
Mülkiyet Değişikliği
Malların sahipliğinin mübadele (değişim) ve satış faaliyetleri yoluyla el değiştirmesiyle yaratılan faydadır. Bir bayinin elindeki otomobili nihai tüketiciye satarak mülkiyetini devretmesi bu kapsamdadır.
Üretim Faktörleri
Üretim faaliyetinin gerçekleştirilmesi için bir araya getirilmesi gereken emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimci gibi temel nitelikli unsurların bütünüdür. Bir tekstil fabrikasında çalışan işçiler, makineler, kumaşlar ve fabrika sahibi bu faktörleri oluşturur.
Girişimci (Müteşebbis)
Emek, sermaye ve doğal kaynakları, başkalarının ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetleri üretmek üzere tedarik eden, birleştiren, kâr amacı güden ve risk üstlenen kişidir. Kendi birikimiyle bir restoran açan kişi girişimcidir.
Profesyonel Yönetici
Kâr ve zarar etme riski işletme sahibine ait olmak üzere, üretim faktörlerini tedarik ederek işletmeyi bir ücret karşılığında yöneten, yönetim alanında uzmanlaşmış kişidir. Çok ortaklı bir anonim şirketin dışarıdan atanan genel müdürü profesyonel yöneticidir.
Zaman Etüdü
F. Taylor tarafından geliştirilen, işçilerin işi yaparken gerçekleştirdikleri hareketlerin kronometre ile ölçülerek gereksiz sürelerin elenmesi ve standart iş sürelerinin belirlenmesi yöntemidir. Bir işçinin montaj hattındaki hareketlerinin saniye saniye ölçülmesi bu etüde örnektir.
Yönetim Süreci Yaklaşımı
Henri Fayol tarafından geliştirilen, yönetimi planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetim aşamalarından oluşan evrensel ve sistemli bir süreç olarak ele alan klasik yönetim teorisidir.
Beşeri İlişkiler Yaklaşımı
Elton Mayo ve arkadaşlarının Hawthorne çalışmalarıyla başlattığı, işletmelerde insan unsurunun, sosyal grupların, motivasyonun ve çalışan psikolojisinin verimlilik üzerindeki etkisini vurgulayan yaklaşımdır.
Açık Sistem
Dış çevresiyle sürekli madde, enerji ve bilgi alışverişinde bulunan, çevresindeki değişimlerden etkilenen ve onları etkileyen sistem türüdür. İşletmeler, tedarikçilerden girdi alıp pazara çıktı sundukları için birer açık sistemdir.
Genel Dış Çevre (Makro Çevre)
İşletmenin kontrolü dışında olan, ancak faaliyetlerini dolaylı olarak etkileyen politik, hukuki, ekonomik, demografik, sosyokültürel ve teknolojik unsurların oluşturduğu geniş çevredir. Ülkedeki enflasyon oranlarının yükselmesi makro çevre etkisidir.
Yakın Dış Çevre (Sektörel Çevre)
İşletmenin faaliyet gösterdiği sektörde doğrudan ilişkide olduğu müşteriler, rakipler, tedarikçiler, sendikalar ve finans kuruluşlarından oluşan çevredir. Rakip bir firmanın fiyat indirimi yapması yakın çevre etkisidir.
Statik İnceleme
İşletmenin yapısını, organlarını, bölümlerini ve üretim faktörlerini faaliyet halinde değilken, durgun bir yapısal model (anatomi) çerçevesinde ele alan analiz yöntemidir.
Dinamik İnceleme
İşletmenin organlarının ve bölümlerinin çalışırken, yani faaliyet halindeyken yerine getirdikleri işlevleri ve işletme fonksiyonlarını (fizyoloji) ele alan inceleme tarzıdır.
Şekil Faydası
Girdilerin veya hammaddelerin fiziksel, kimyasal ya da ekonomik değişimlere uğratılarak yeni bir forma sokulmasıyla yaratılan faydadır. Demir cevherinin işlenerek otomobil sacı haline getirilmesi bu duruma örnektir.
Zaman Faydası
Malların bol olduğu dönemlerde depolanıp muhafaza edilerek, kıt ve ihtiyaç duyulan dönemlerde pazara sunulmasıyla yaratılan faydadır. Tarım ürünlerinin soğuk hava depolarında saklanıp kışın satılması buna örnektir.
Yer Faydası
Malların üretildikleri yerlerden, kıt ve talep edildikleri başka bölgelere taşınması ve ulaştırılması yoluyla yaratılan faydadır. Antalya'da üretilen portakalın Ankara'daki tüketicilere nakledilmesi yer faydası sağlar.
Mülkiyet Faydası
Malların mülkiyetinin veya sahipliğinin değişim (mübadele) faaliyeti yoluyla satıcıdan alıcıya geçmesiyle yaratılan faydadır. Mağazadan satın alınan bir kıyafetin mülkiyetinin tüketiciye geçmesi bu faydayı oluşturur.
Bürokrasi Yaklaşımı
Max Weber tarafından geliştirilen; yetki sınırlarının net belirlendiği, yazılı kuralların geçerli olduğu, liyakate dayalı yükselmenin esas alındığı ideal ve rasyonel organizasyon modelidir.
İşletme Fonksiyonları
İşletmenin amaçlarına ulaşabilmesi için yürüttüğü yönetim, üretim, pazarlama, finans, muhasebe gibi benzer nitelikteki faaliyetlerin gruplandırılmasıyla oluşan uzmanlık alanlarıdır.
Sosyal Sorumluluk
İşletmenin kâr elde etme amacının yanı sıra ortaklar, çalışanlar, tüketiciler, tedarikçiler, devlet ve çevre halkı gibi tüm çıkar gruplarının haklarını gözetmesi ve korumasıdır.
Serbest Mal
Doğada bol miktarda bulunan, elde edilmesi için hiçbir çaba veya ekonomik bedel ödenmesi gerekmeyen, bu nedenle işletme faaliyetlerine konu olmayan mallardır. Soluduğumuz hava buna örnektir.