Üretim, en genel ve yalın tanımıyla, beşeri ve maddi faktörlerin belirli işlemlerden geçirilerek mal ve hizmetlere dönüştürülmesi sürecidir. Bu süreçte insan emeği, makineler, hammadde, malzeme ve nakdi sermaye gibi çeşitli işletme kaynakları sisteme girdi (input) olarak dahil edilir. Bu girdiler, üretim süreci boyunca fiziksel veya kimyasal değişimlere uğrayarak, insan ihtiyaçlarını doğrudan ya da dolaylı olarak karşılayacak çıktılara (output) yani mamul ve hizmetlere dönüşür. Üretim faaliyeti sadece kâr amacı güden ticari işletmeler için değil, kâr amacı gütmeyen vakıf, dernek ve kamu kuruluşları için de hayati bir öneme sahiptir. Çünkü bu kuruluşların varoluş nedeni, topluma sundukları mal veya hizmetlerin ta kendisidir. Makroekonomik açıdan bakıldığında ise bir ülkenin refah düzeyini gösteren Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) ve Milli Gelir gibi temel göstergeler, o ülkede bir yıl boyunca yaratılan toplam katma değerlerin ve üretilen unsurların toplamıdır. Dolayısıyla, kaynaklarını etkili ve verimli kullanan, yüksek üretim düzeyine ulaşan ülkeler ekonomik olarak gelişmiş ve yüksek refah seviyesine sahip olurlar. Üretim yönetimi ise işletmenin elindeki malzeme, makine ve insan gücü gibi beşeri ve maddi kaynakların, belirli miktardaki mamulün istenilen kalitede, istenilen zamanda ve mümkün olan en düşük maliyetle üretilmesini sağlamak üzere sistemli bir şekilde bir araya getirilmesi ve yönetilmesi çabasıdır. Üretim yönetiminin bu dört temel unsuru (miktar, kalite, zaman ve maliyet) arasında her zaman bir denge kurulması gerekir; çünkü bu hedeflerin hepsini aynı anda en uç noktada mükemmelleştirmek imkansızdır. Örneğin, çok büyük miktarda üretim yapmak birim maliyetleri düşürüp satışları olumlu etkileyebilirken, stok maliyetlerini ve malların elde kalma riskini ciddi şekilde artırır. Bu nedenle üretim yöneticileri sürekli olarak uzlaştırıcı kararlar almak ve stratejik tercihler yapmak zorundadır. Sanayi işletmelerinde üretim bölümü genellikle en büyük, en karmaşık ve en çok kaynak tüketen departmandır. Bu yapısal karmaşıklık işletmenin ölçeği büyüdükçe daha da derinleşir. Üretim bölümünün başarısı, diğer fonksiyonel departmanlarla kurduğu sıkı ilişkilere bağlıdır. Örneğin, pazarın talep ettiği satılabilir nitelikteki malları doğru zamanda üretebilmek için pazarlama bölümüyle; yeni makinelerin satın alınması veya hammadde alımı için gerekli fonların zamanında temin edilmesi amacıyla finansman bölümüyle; ihtiyaç duyulan nitelikli iş gücünün işe alınması ve eğitilmesi için ise insan kaynakları (personel) bölümüyle sürekli ve kesintisiz bir iletişim ve iş birliği içinde olmak zorundadır. İşletmelerde üretim hacmi veya miktarı ile üretilen mamullerden elde edilen toplam gelir, toplam gider ve kâr arasındaki ilişkiler, hem üretimin planlanması hem de genel işletme stratejilerinin belirlenmesi açısından kritik bir öneme sahiptir. Bu karmaşık ilişkileri belirli basitleştirici varsayımlar altında inceleyen en kullanışlı yönetsel araçlardan biri başabaş (kâra geçiş) analizidir. Başabaş analizi; işletmenin kazanç miktarının belirlenmesinde, kâra geçiş noktasının hesaplanmasında, işletmenin verimlilik derecesinin ölçülmesinde, bütçe denetimlerinin yapılmasında ve stratejik fiyatlandırma kararlarının alınmasında yaygın olarak kullanılır. Analizin temel taşlarını oluşturan maliyet kavramları faaliyet giderleri çerçevesinde şekillenir. İşletmenin kuruluşu, işleyişi ve genel olarak faaliyette bulunmasıyla ilgili her türlü harcamaya faaliyet giderleri denir. Daha dar anlamda, sadece bir mal veya hizmetin üretilmesi için yapılan harcamalara ise maliyet adı verilir. Başabaş analizi kısa vadeli (genellikle 1 yıllık) bir analiz olduğundan, bu analizden doğru sonuçlar elde edebilmek için sabit ve değişken maliyet ayrımının çok iyi yapılması gerekir. Sabit maliyetler (F), üretim miktarındaki azalış veya artışlardan etkilenmeyen, kira, amortismanlar, sigorta giderleri ve sabit bakım giderleri gibi kalemlerdir. Değişken maliyetler (v.Q) ise üretim miktarına doğrudan bağlı olarak değişen, hammadde, direkt işçilik ve malzeme giderleri gibi kalemlerden oluşur. Başabaş analiziyle yakından ilişkili diğer iki önemli kavram prodüktivite ve rantabilitedir. Prodüktivite (verimlilik), fiziksel miktarlar bazında üretimden elde edilen çıktının (output), bu çıktıyı elde etmek için kullanılan girdiye (input) oranıdır. Rantabilite (kârlılık) ise belirli bir dönemde elde edilen net kârın, o dönemde kullanılan sermayeye (özellikle öz sermayeye) oranını ifade eder. Başabaş analizinin geometrik gösterimi olan başabaş grafiğinde, yatay eksende üretim veya satış miktarı (Q), dikey eksende ise toplam gelirler ve toplam giderler yer alır. Toplam sabit maliyetler yatay eksene paralel bir doğruyken, toplam maliyet doğrusu sabit maliyetlerin başladığı noktadan yukarıya doğru eğimli olarak çizilir. Birim satış fiyatının sabit olduğu varsayımı altında toplam gelir doğrusu ise orijinden (sıfır noktasından) başlar. Toplam gelir doğrusu ile toplam maliyet doğrusunun kesiştiği nokta, işletmenin başabaş veya kâra geçiş noktasıdır. Bu noktada işletme ne kâr ne de zarar eder; toplam gelirler toplam giderleri ucu ucuna karşılar. Başabaş noktasının solunda kalan alan zarar alanını, sağında kalan alan ise kâr alanını temsil eder. Analiz doğrusal olabileceği gibi, maliyetlerin ve gelirlerin doğrusal olmadığı daha gerçekçi durumlarda eğrisel olarak da çizilebilir. Eğrisel başabaş grafiğinde iki adet başabaş noktası bulunur: birincisi kâra geçiş, ikincisi ise aşırı üretimden kaynaklanan maliyet artışları nedeniyle zarara geçiş noktasıdır. Bu iki nokta arasındaki bölge kâr alanıdır ve bu alanın tepe noktası maksimum kârın elde edildiği üretim düzeyini gösterir. Üretim sistemleri, işletmelerin yapısal özelliklerini, kullanacakları teknolojileri ve yerleşim düzenlerini belirleyen en temel unsurdur. Bu sistemler literatürde genellikle üç ana kriter altında sınıflandırılır: üretim yöntemleri, üretilen mamulün cinsi ve üretim miktarı veya akış özellikleri. Üretim yöntemlerine göre sınıflandırmada beş farklı kategori mevcuttur. Birincil (primer) üretim, doğada hazır bulunan maden, kömür, petrol gibi temel hammaddelerin işlenmek üzere çıkarılmasıdır. Analitik üretim, tek bir temel hammaddenin ayırıcı işlemlerle parçalanarak birden fazla mamule dönüştürülmesidir (örneğin ham petrolden benzin ve motor yağı elde edilmesi). Sentetik üretim ise birden fazla hammaddenin birleştirici işlemlerle yeni bir mamule dönüştürülmesidir (örneğin plastik veya cam üretimi). Fabrikasyon üretiminde hammaddelerin şekli makineler yardımıyla değiştirilirken, montaj üretiminde farklı yerlerden alınan hazır parçalar sistemli bir şekilde bir araya getirilir. Üretim miktarına veya akışına göre sınıflandırma yapıldığında ise karşımıza siparişe göre üretim, parti üretimi, sürekli üretim ve proje üretimi çıkar. Siparişe göre üretim, müşterinin özel istekleri doğrultusunda çok az miktarda (genellikle bir adet) yapılan üretimdir (örneğin gemi veya özel makine yapımı). Parti üretimi, endüstride en sık rastlanan ve tüketim mallarının çoğunda kullanılan, belirli büyüklükteki gruplar (partiler) halinde yapılan üretim şeklidir. Sürekli üretim ise makinelerin sadece tek bir mamulün üretimine tahsis edildiği, yüksek talep hacmine sahip kütle veya akış (proses) üretimi tarzıdır (örneğin çimento veya şeker fabrikaları). Proje üretimi ise mamulün sabit bir konumda kaldığı, iş gücü ve makinelerin mamulün etrafında hareket ettiği, baraj, köprü veya çok katlı bina inşaatı gibi benzersiz ve devasa faaliyetler dizisidir. Son olarak, üretilen çıktının somut veya soyut olmasına göre mal üretimi ve hizmet üretimi ayrımı yapılır. Çıktı fiziksel ve somut bir yapıya sahipse mal üretimi; elle tutulamayan, gözle görülemeyen ve soyut bir nitelikteyse hizmet üretimi söz konusudur. Hizmetlerin en belirgin özellikleri soyutluk, dayanıksızlık (depolanamama), değişkenlik (kalitenin standart olmaması) ve ayrılmazlıktır (üretim ve tüketimin aynı anda gerçekleşmesi). Hizmetlerin depolanamaması, satılamayan uçak koltuğu veya boş kalan otel odası örneğinde olduğu gibi ciddi ekonomik kayıplara yol açabilir. Günümüzde hizmet üretiminde e-bankacılık, e-teşhis cihazları, otomatik geçiş sistemleri ve e-öğrenme gibi ileri teknolojiler yoğun şekilde kullanılmaktadır. Teknoloji, mal ve hizmet üretmek amacıyla kullanılan metotlar, süreçler, araç-gereçler ve makineler bütünüdür. Günümüz modern üretim ortamında bilgisayarlar ve robotik sistemler, üretim teknolojilerinin merkezinde yer almaktadır. Bilgisayar Yardımıyla Tasarım (CAD) ve Bilgisayar Yardımıyla Üretim (CAM), tasarım ve imalat aşamalarının bilgisayar sistemleriyle entegre edilmesini sağlar. CAD teknolojisi, mühendislerin geleneksel kağıt-kalem çizimleri yerine bilgisayar ekranında özel elektronik kalemlerle üç boyutlu modeller tasarlamasına ve üzerinde kolayca değişiklik yapmasına olanak tanır. CAM ise bu tasarımların doğrudan üretim makinelerine aktarılarak hızlı, hatasız ve yüksek kaliteli bir şekilde fiziksel ürüne dönüştürülmesini sağlar. Bu teknolojilerin bir adım ötesi olan Bilgisayarlı Entegre Üretim Sistemleri (CIM), robotların, CAD/CAM sistemlerinin, esnek imalat sistemlerinin (FMS) ve diğer otomasyon teknolojilerinin tek bir merkezi bilgisayar ağı etrafında birleştirilmesiyle oluşur. CIM sistemlerinde, ürünün tasarımından makinelerin kontrolüne, malzeme akışından üretim planlama ve denetimine kadar tüm süreçler merkezi bir bilgisayar sistemi tarafından entegre bir şekilde yönetilir. Bu durum işletmelere olağanüstü bir esneklik, hız ve kalite standardı kazandırır. Robotlar ise çeşitli karmaşık görevleri yerine getirebilen, bilgisayar kontrollü ve tekrar programlanabilir gelişmiş makinelerdir. Robotik sistemler özellikle insanlar için tehlikeli, bunaltıcı, sağlığa zararlı (örneğin nükleer tesisler, boyahaneler veya yüksek sıcaklıktaki dökümhaneler) veya yüksek hassasiyet gerektiren işlerde yoğun olarak kullanılır. Dünyada robot kullanımı özellikle otomotiv ve elektronik sektörlerinin çok geliştiği Japonya, Almanya ve Güney Kore gibi ülkelerde son derece yaygındır. Robotlar, yorulmadan, hata yapmadan ve sürekli aynı standartta çalışarak işletmelerde iş gücü maliyetlerini düşürür ve üretkenliği zirveye taşır. Üretim yöneticisi, işletmedeki üretim faaliyetlerini planlayan, programlayan, yönelten, koordine ve kontrol eden kişidir ve üzerinde çok büyük teknik ve yönetsel sorumluluklar taşır. Üretim planlaması ve denetimi süreci, birbirini takip eden altı temel aşamadan oluşur. Bu aşamaların ilk dördü (iş hazırlama, iş dağıtımı, programlama ve tahmin) üretime başlamadan önce gerçekleştirilen hazırlık çalışmalarıyken, son iki aşama (imal emri ve denetim) fiili üretim ve sonrasındaki kontrol süreçlerini kapsar. İlk aşama olan iş hazırlama, yapılacak işlerin sırasını ve kullanılacak malzemelerin üretim sürecinde izleyeceği rotayı (akışı) belirleme faaliyetidir. İkinci aşama olan iş dağıtımı, hangi makinenin veya departmanın hangi işi yapacağının önceden belirlenmesidir; bu aşamada makinelerin kapasiteleri, hızları ve olası arıza durumlarında devreye girecek yedek makineler planlanır. Üçüncü aşama olan programlama, her bir işlemin tam olarak hangi zaman diliminde yapılacağını belirler. Programlamada, planlanan ve gerçekleşen üretim miktarlarını görselleştiren Gantt Şeması gibi araçlardan ve PERT/CPM gibi şebeke analizlerinden yararlanılır. Dördüncü aşama olan tahmin ise üretimin maliyetlerinin önceden hesaplanması sürecidir. Hazırlıklar tamamlandıktan sonra beşinci aşama olan imal emri (talimatı) verilerek fiili üretime başlanır. Son aşama olan denetim ise, üretim gerçekleştikten sonra planlanan hedefler ile fiili sonuçların karşılaştırılması, sapmaların belirlenmesi ve gerekli düzeltici önlemlerin alınması sürecidir. Denetim uzmanları, üretimin planlandığı gibi gidip gitmediğini raporlar ve saha gözlemleriyle sürekli olarak izlerler. Stok yönetimi, üretim sürecinin kesintisiz bir şekilde devam edebilmesi için hammadde, yarı mamul ve mamul maddelerin optimum düzeyde tutulması faaliyetidir. Satın alma süreci, sadece en ucuz malzemeyi bulmak değil; miktar, kalite, zaman, kaynak ve fiyat değişkenleri açısından en uygun olanı seçerek optimum tedariki gerçekleştirmektir. Stok kontrolünün temel amacı ise istenilen malzemeleri istenilen zamanda hazır bulundururken, stokta bulundurma maliyetleri ile sipariş verme maliyetlerinin toplamını minimuma indiren ekonomik sipariş miktarını (ESM) belirlemektir. İşletmelerde yaygın olarak kullanılan stok kontrol yöntemleri arasında gözle kontrol, sabit sipariş miktarı yöntemi, sabit sipariş periyodu yöntemi ve maksimum-minimum yöntemi yer alır. Maksimum-minimum yönteminde, stoklar için bir üst sınır (hedef stok) ve bir alt sınır (sipariş noktası) belirlenir; stoklar belirli dönemlerde kontrol edilerek sipariş noktasına düştüğünde hedef düzeye çıkarılacak şekilde sipariş verilir. Bilgisayar teknolojilerinin gelişmesiyle ortaya çıkan Malzeme İhtiyaç Planlaması (MİP/MRP) ise ana üretim programı, stok kayıtları ve mamul yapısı diyagramlarını kullanarak malzemelerin ne zaman ve ne miktarda tedarik edileceğini planlayan zaman temelli bir sistemdir. Toyota modeli olarak da bilinen Tam Zamanında Üretim (JIT) sistemi ise stokları neredeyse sıfır düzeyinde tutmayı hedefleyen devrimsel bir yaklaşımdır. JIT sisteminde, ihtiyaç duyulan parçalar tam ihtiyaç duyulduğu anda ve miktarda üretim bandında olacak şekilde tedarik edilir. Bu sistem, üretim sürecindeki tüm malzeme akışını ve işlemleri izlemek için Japonca kart anlamına gelen 'Kanban Kart Sistemi'ni kullanır. Kanban kartları sayesinde gereksiz stok birikimi önlenir, israflar ortadan kaldırılır ve stok taşıma maliyetleri minimuma indirilir. İş etüdü, insanın çalışmasını tüm yönleriyle inceleyen, mevcut iş yapış yöntemlerini iyileştirmek ve verimliliği artırmak için etkili olan tüm faktörleri sistematik olarak araştırmaya yönelen bilimsel bir tekniktir. İş etüdünün temel amacı; gereksiz hareket ve işlemlerden kurtulmak, gerekli işleri en verimli şekilde düzenlemek, standart iş yöntemleri geliştirmek, doğru zaman standartlarını belirlemek ve iş gücünü eğitmektir. İş etüdü kendi içinde hareket etüdü ve zaman etüdü olmak üzere ikiye ayrılır. Hareket etüdü (metot etüdü), bir işin en kolay, en hızlı ve en az çaba gerektiren yapılış şeklini bulmak amacıyla işçinin yaptığı fiziksel hareketleri, kullandığı aletleri ve çalışma ortamını analiz eder. Bu analizde gereksiz hareketler elenir, benzer işlemler birleştirilir ve işin sırası optimize edilir. Zaman etüdü (iş ölçümü) ise hareket etüdüyle belirlenmiş en iyi yöntemin, kalifiye bir işçi tarafından normal bir çalışma temposuyla ne kadar sürede yapılması gerektiğini kronometre gibi araçlarla ölçerek standart zamanı belirler. Bu iki etüdün ortak kullanımı, işletmelerde iş standartlarının oluşmasını ve yüksek üretkenliği sağlar. Kalite kontrolü, üretilen mamullerin belirlenen standartlara, yasal mevzuatlara ve müşteri beklentilerine uygunluğunu sağlamak amacıyla yürütülen faaliyetlerdir. Kalite kontrolünün işletmeye sağladığı başlıca yararlar; hataların üretim sürecinde erkenden tespit edilerek iş gücü, malzeme ve zaman israfının önlenmesi, sağlık ve güvenlik gibi yasal zorunluluklara uyum sağlanması ve pazara sunulan ürünlerin standartlaştırılarak tüketici güveninin kazanılmasıdır. Kalite kontrolü uygulamada üç farklı yöntemle gerçekleştirilir. Birincisi, üretilen tüm ürünlerin tek tek muayene edildiği yüzde yüz kontrol yöntemidir; ancak bu yöntem tahrip edici testlerde (örneğin dayanıklılık veya ısı testleri) ürünün yok olmasına yol açtığı için veya çok yüksek maliyetli olduğunda tercih edilmez. İkincisi, üretimin kritik aşamalarında yapılan üretim sürecinde kalite kontrolüdür. Üçüncüsü ise üretilen ürünlerden istatistiksel yöntemlerle belirli bir örneklem (numune) seçilerek yapılan ve sonuçların tüm üretim partisine genelendiği örnekleme yoluyla istatistiksel kalite kontrolü yöntemidir.