Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Pazarlama, günlük yaşamda ve iş dünyasında sıklıkla sadece satış ve reklam faaliyetleri ile özdeşleştirilen bir kavramdır. Ancak bu bakış açısı, pazarlamanın çok boyutlu ve karmaşık yapısını açıklamada yetersiz kalır. Günümüzde pazarlama, mevcut mal ve hizmetlerin alıcılara duyurulması ve satılmasından ziyade, tüketici ihtiyaç ve isteklerinin belirlenmesi ve bunların tatmin edilmesi sürecini ön plana çıkarmaktadır. Temelde pazarlama, insanların ihtiyaç ve isteklerini karşılamaya yönelik bir değişim (mübadele) işlemidir. Bu mübadele sürecinde iki veya daha fazla taraf, kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla diğer tarafa değerli bir şey (mal, hizmet veya fikir) sunup karşılığında başka bir değer (para, senet vb.) elde eder.
Geleneksel pazarlama tanımları, konuyu dar bir çerçevede ele alarak "mal ve hizmetlerin üreticiden tüketiciye veya kullanıcıya doğru akışını yönelten işletme faaliyetlerinin yerine getirilmesi" şeklinde açıklamıştır. Yaklaşık yarım asır boyunca literatürde yer alan bu yaklaşım, pazarlamayı sadece üretim sonrasındaki satış aşamasına indirgemiştir. Modern pazarlama yaklaşımı ise tamamen tüketici (müşteri) odaklıdır. Tüketici ihtiyaçlarının karşılanmasını temel alan bu çağdaş anlayış, sadece mevcut malların satışı ile sınırlı kalmayıp, pazarların analiz edilmesi, tüketici taleplerinin önceden belirlenmesi ve bu doğrultuda üretilmesi gereken yeni mal ve hizmetlerin planlanması sürecini de kapsar.
Genişletilmiş modern tanımıyla pazarlama; kişisel ve örgütsel amaçlara ulaşmayı sağlayacak mübadeleleri gerçekleştirmek üzere malların, hizmetlerin ve fikirlerin geliştirilmesi (tasarımı), fiyatlandırılması, tutundurulması ve dağıtılması sürecidir. Bu tanım, pazarlamanın sadece kâr amaçlı işletmelerle sınırlı olmadığını, her türlü kişi ve örgüt tarafından uygulanabileceğini gösterir. Ayrıca pazarlama faaliyetlerinin üretim öncesinde bilgi toplama ve tasarım ile başladığını, satış anında devam ettiğini ve satış sonrasında şikayetlerin çözülmesi, bakım-onarım gibi hizmetlerle sürdüğünü ortaya koymaktadır.
Pazarlama yönetimi felsefesinin evrimi, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ekonomik gelişmelere paralel olarak üç ana dönemde incelenmektedir: Üretim Anlayışı, Satış Anlayışı ve Pazarlama Anlayışı. Üretim anlayışı, arzın az, talebin ise çok yoğun olduğu kıtlık dönemlerinin (satıcı piyasası şartlarının) ürünüdür. Bu dönemde temel sorun, büyük miktarlarda ve ucuza mal üretmektir. Yönetim kademelerinde mühendislerin ve teknik personelin söz sahibi olduğu bu yaklaşım, "Ne üretirsem onu satarım" felsefesiyle özetlenir ve yoğun tutundurma çabalarına ihtiyaç duymaz.
1929-1933 yılları arasında yaşanan Büyük Ekonomik Kriz'in de etkisiyle pazarda dengeler değişmiş ve üretimden ziyade satışın zorlaştığı "Satış Anlayışı" dönemi başlamıştır. Bu yaklaşımda, tüketici ihtiyaçlarının önceden belirlenmesine önem verilmez; esas amaç, mevcut malları ne yapıp edip satmaktır. "Ne üretirsem onu satarım, yeter ki satmasını bileyim" düşüncesinin hakim olduğu bu dönemde, aldatıcı ve yanıltıcı uygulamaları da içerebilen yoğun satış artırıcı çabalar ve agresif reklamlar ön plana çıkmıştır.
1950'lerin ortalarından itibaren gelişen ve 1960'larda yaygınlaşan "Pazarlama Anlayışı" ise tüketici tatminini temel alan modern yaklaşımdır. Bu anlayış üç temel unsura dayanır: Tüketiciye yönelik tutum (müşteri odaklılık), bütünleşik (koordineli) pazarlama çabaları ve kâr getirici satış hacmi. Müşteri odaklılık, tüm faaliyetlerin merkezine tüketiciyi koymayı gerektirir. Bütünleşik pazarlama, işletmenin tüm departmanlarının ve pazarlama birimlerinin uyum içinde çalışmasını ifade eder. Kâr getirici satış hacmi ise kısa vadeli ve köşe dönücü kazançlar yerine, müşteri memnuniyetine dayalı uzun vadeli ve sürekli kâr elde etmeyi hedefler. Günümüzde bu yaklaşım, toplumsal çıkarları ve çevre bilincini de gözeten "Toplumsal Pazarlama Anlayışı"na doğru evrilmektedir.
Pazarlama araştırması, pazarlama fırsatlarının ve sorunlarının belirlenmesi, analiz edilmesi ve çözümü için bilimsel yöntemlerin uygulanması sürecidir. İşletmelerin riskleri azaltması ve doğru kararlar alabilmesi için objektif verilere ihtiyacı vardır. Araştırma sürecinde kullanılan veriler ikincil ve birincil veriler olmak üzere ikiye ayrılır. İkincil veriler, daha önce başka bir amaçla toplanmış, işletme içi (bilanço, satış kayıtları) veya işletme dışı (TÜİK, DPT, Merkez Bankası raporları) hazır kaynaklardan elde edilen bilgilerdir.
Hazır verilerin yetersiz kaldığı spesifik durumlarda ise araştırmacının doğrudan kendisinin topladığı orijinal verilere, yani birincil verilere başvurulur. Birincil veri toplama sürecinde en sık kullanılan yöntemler anket, gözlem ve deney metodlarıdır. Anket yöntemi, pazarlama araştırmalarında en yaygın kullanılan ve geniş kitlelerden hızlı bilgi almayı sağlayan tekniktir. Gözlem yöntemi, deneklerin davranışlarının doğrudan izlenmesini içerirken; deney yöntemi ise neden-sonuç ilişkilerini ölçmek amacıyla en az kullanılan ama bilimsel gücü en yüksek olan yöntemdir.
Sistemli bir pazarlama araştırması süreci temel olarak dört aşamadan oluşur. İlk aşama, araştırılacak konunun sınırlarının çizildiği "problemin tanımlanması"dır. İkinci aşama, kullanılacak veri kaynaklarının ve yöntemlerin belirlendiği "araştırma planının yapılması"dır. Üçüncü aşamada, hazırlanan plan sahada uygulanarak "veri toplama ve analiz" işlemleri gerçekleştirilir. Son aşamada ise elde edilen analiz sonuçları "yorumlanır ve rapor haline getirilerek" karar vericilere sunulur.
Pazarlama biliminde pazar, sadece alıcı ve satıcıların buluştuğu fiziksel bir mekânı değil, belirli bir mal veya hizmete yönelik mevcut ve potansiyel talebi ifade eder. Bir pazarın varlığından söz edebilmek için üç temel unsurun bir arada bulunması gerekir: karşılanacak ihtiyaçlar, satın alma gücü (gelir) ve satın alma isteği. Bu unsurlardan herhangi birinin eksik olması durumunda pazar veya talep oluşmaz. Pazarı oluşturan temel birim ise tüketicidir.
Tüketiciler, mal ve hizmetleri satın alma amaçlarına göre iki ana gruba ayrılırlar: Nihai tüketiciler ve endüstriyel alıcılar. Kişisel veya ailevi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla satın alma yapanlar nihai tüketicileri oluştururken; kendi üretim süreçlerinde kullanmak, yeniden satmak veya kurumsal faaliyetlerini sürdürmek amacıyla satın alanlar endüstriyel (örgütsel) alıcılardır. Bu ayrıma bağlı olarak pazarlar da üç grupta sınıflandırılır: Tüketici pazarları, endüstriyel pazarlar ve uluslararası pazarlar.
Tüketici pazarları, ülke nüfusuna eşit büyüklükte bir potansiyele sahip olup demografik, ekonomik ve davranışsal özellikler sergiler. Endüstriyel pazarlar ise üretici, satıcı, hükümet ve kurumsal pazarlar olmak üzere dörde ayrılır. Endüstriyel talebin en önemli özelliği, nihai tüketici talebine bağlı olarak ortaya çıkan "türetilmiş talep" olması ve fiyata karşı daha az duyarlı (inelastik) olmasıdır. Uluslararası pazarlar ise yüksek risk ve yoğun rekabet barındıran, ülkeden ülkeye yasal, kültürel ve ekonomik açılardan büyük farklılıklar gösteren yapılardır.
İşletmelerin kaynakları sınırlıdır ve bu kaynakların tüm pazara aynı anda ve aynı etkinlikte sunulması rasyonel değildir. Bu nedenle pazarlama planlamasında stratejik olarak pazar bölümlendirme ve hedef pazar seçimi yöntemleri uygulanır. Pazar bölümlendirme, heterojen özellikler gösteren geniş bir pazarın, benzer ihtiyaç, istek ve satın alma davranışlarına sahip homojen alıcı alt gruplarına ayrılması işlemidir. Bu işlem tüketici pazarlarında bölge, demografik özellikler, psikolojik-sosyolojik faktörler ve ürün yararı kriterlerine göre yapılır.
Bölümlendirme sonrasında işletme, kendisi için en kârlı ve çekici olan bölümleri belirlemek amacıyla "Hedef Pazar Seçimi" yapar. Bu süreçte uygulanabilecek dört temel strateji vardır. Farklılaştırılmamış pazarlama stratejisinde tüm pazar tek bir ürün ve tek bir pazarlama karmasıyla hedef alınır. Yoğunlaştırılmış pazarlama stratejisinde pazarın sadece tek bir kârlı bölümüne odaklanılır. Farklılaştırılmış pazarlama stratejisinde birden fazla bölüme, her birine özel farklı pazarlama karmalarıyla hitap edilir. Mikro pazarlama stratejisinde ise yerel grupların, hatta bireylerin özel isteklerine göre ürün ve program geliştirilir.
Hedef pazar belirlendikten sonra, bu pazara ulaşmak için "Pazarlamanın 4 P'si" olarak bilinen pazarlama karması unsurları oluşturulur. Bu unsurlar: Mamul (ürün geliştirme), Fiyat (fiyatlandırma), Tutundurma (reklam, kişisel satış vb.) ve Dağıtımdır. Pazarlama karmasının oluşturulması, hedef pazarın ihtiyaçlarına en uygun ürünün tasarlanmasını, doğru fiyatla fiyatlandırılmasını, etkili kanallarla dağıtılmasını ve doğru mesajlarla hedef kitleye duyurulmasını içeren entegre bir programlama sürecidir.
Mamul, işletme ile tüketici arasında köprü vazifesi gören, tüketicinin ihtiyaçlarını karşılayan fiziksel ve psikolojik unsurların bütünüdür. Pazarlama programlarının hazırlanmasına her zaman mamul planlaması ile başlanır; çünkü mamul kararları, fiyatlandırma, dağıtım ve tutundurma stratejilerinin de temel belirleyicisidir. Pazarlamada mamul kavramı sadece fiziksel ürünü değil; ambalaj, marka, garanti, bakım-onarım ve kullanım talimatı gibi tüm faydaları içeren "tüm mamul" kavramını ifade eder.
İşletmelerin rekabet ortamında varlıklarını sürdürebilmeleri için yeni mamul geliştirmeleri hayati önem taşır. Yeni mamul geliştirme süreci yüksek maliyetli ve riskli bir süreç olup altı aşamadan oluşur: Yeni mamul fikirlerinin toplanması, ön eleme, ticari analiz, mamulün geliştirilmesi, pazar testleri ve pazara sunuş. Fikirlerin toplanması aşamasında iç ve dış kaynaklardan öneriler alınır. Ön elemede işletme amaçlarına uymayan fikirler elenir. Ticari analizde maliyet ve kârlılık tahminleri yapılır. Geliştirme aşamasında fikir somut ürüne dönüştürülür. Pazar testlerinde ürün sınırlı bir bölgede denenir ve başarılı olursa pazara sunuş aşamasıyla geniş çapta üretime geçilir.
Her mamulün de canlılar gibi sınırlı bir ömrü vardır ve bu durum "Mamulün Hayat Seyri" modeli ile açıklanır. Hayat seyri dört dönemden oluşur: Sunuş, Büyüme, Olgunluk ve Gerileme. Sunuş döneminde satışlar düşük, maliyetler yüksek ve kâr negatiftir. Büyüme döneminde talebin artmasıyla satışlar hızla yükselir ve kârlılık başlar, pazara rakipler girer. Olgunluk döneminde satışlar en yüksek seviyeye ulaşır ancak artış hızı yavaşlar, yoğun rekabet nedeniyle kârlar düşmeye başlar. Gerileme döneminde ise tüketicilerin yeni ürünlere yönelmesiyle satışlar ve kârlar hızla düşer.