Ünite 11: Döviz Piyasası

Bretton Woods Sistemi

1943-1973 yılları arasında uygulanan, ulusal paraların altına veya bir ana paraya bağlandığı sabit kur sistemidir. Merkez bankaları bu sistemde kur istikrarını sağlamakla görevliydi.

Otonom İşlemlerin Niteliği

Cari işlemler ve sermaye işlemleri otonom işlemlerdir. Bu işlemler piyasa mekanizmasıyla kendiliğinden oluşur ve ödemeler bilançosunun temelini oluşturur.

Denkleştirici İşlemlerin Görevi

Rezerv işlemleri olarak da bilinirler. Otonom işlemlerden kaynaklanan dış açığı veya fazlayı dengelemek için merkez bankası tarafından gerçekleştirilirler.

Döviz Piyasasının Fonksiyonları

Piyasa üç temel işlev görür: Kredi sağlama, satın alma gücü transferi ve döviz risklerini önleme. Bu fonksiyonlar uluslararası ticaretin sürekliliği için kritiktir.

Anahtar Kavramlar

DövizUluslararası ekonomik işlemlerde kullanılan her türlü yabancı ödeme aracıdır. Örnek: Yabancı mevduat sertifikaları ve banka havaleleri döviz kapsamındadır.

EfektifDöviz piyasasında kullanılan nakit yabancı paralardır. Örnek: Bir turistin yanında taşıdığı fiziksel ABD doları banknotları efektif niteliğindedir.

Kur MarjıDöviz satış kuru ile alış kuru arasındaki farktır. Örnek: Bir bankanın doları 2,10 TL'den alıp 2,15 TL'den satması durumunda 0,05 TL'lik fark kur marjıdır.

Döviz ArzıÜlkeye çeşitli yollarla giren ve ulusal paraya çevrilmek istenen yabancı paralardır. Örnek: Bir ihracatçının mal satışı sonrası kazandığı dövizi piyasaya sürmesi döviz arzıdır.

Döviz Talebiİthalat veya borç ödemesi gibi nedenlerle ihtiyaç duyulan yabancı para miktarıdır. Örnek: Bir ithalatçının yurt dışından makine almak için piyasadan döviz satın alması döviz talebidir.

ArbitrajDöviz kurları arasındaki farktan yararlanarak risksiz kâr elde etme işlemidir. Örnek: Doların A piyasasında ucuz, B piyasasında pahalı olması durumunda A'dan alıp B'de satmaktır.

SpekülasyonGelecekteki kur değişimlerini tahmin ederek kâr elde etme amacıyla yapılan işlemdir. Örnek: Doların yükseleceğini öngören bir kişinin bugünden döviz alıp bekletmesi spekülasyondur.

Marshall-Lerner KoşuluDevalüasyonun dış ticaret dengesini iyileştirebilmesi için ithalat ve ihracat talep esnekliklerinin toplamının 1'den büyük olması gerektiğini belirten kuraldır.

Otonom İşlemlerPiyasa koşullarıyla kendiliğinden oluşan, dış ticaret ve sermaye hareketlerini içeren işlemlerdir. Örnek: Bir şirketin yurt dışına yaptığı mal satışı otonom bir işlemdir.

Denkleştirici İşlemlerOtonom işlemlerden kaynaklanan açıkları veya fazlaları kapatmak için yapılan işlemlerdir. Örnek: Merkez bankasının rezervlerini kullanarak ödemeler dengesini dengelemesi denkleştirici işlemdir.

Düz Kurİki ülke parası arasında doğrudan uygulanan değişim oranıdır. Örnek: 1 Dolar = 2,10 TL olması düz kurdur.

Çapraz KurÜçüncü bir para birimi üzerinden iki ülke parası arasındaki değişim oranıdır. Örnek: Euro ve Dolar kurları üzerinden Euro/Dolar paritesinin hesaplanmasıdır.

Sabit Kur SistemiÜlke parasının değerinin hükümet tarafından belirlendiği ve sınırlandırıldığı sistemdir. Örnek: Bretton Woods sistemi sabit kur sistemine bir örnektir.

Esnek Kur SistemiDöviz kurunun piyasadaki arz ve talep koşullarına göre serbestçe belirlendiği sistemdir. Örnek: Günümüzde birçok gelişmiş ülkenin uyguladığı dalgalı kur sistemi.

Kambiyo DenetimiDöviz işlemlerinin devlet tarafından kısıtlanması veya kontrol altına alınmasıdır. Örnek: Döviz alımının merkez bankası iznine bağlanması.

DevalüasyonSabit kur sisteminde milli paranın dış değerinin resmi bir kararla düşürülmesidir. Örnek: Hükümetin ihracatı artırmak için TL'nin dolar karşısındaki değerini düşürmesi.

Konjonktürel NedenlerEkonomik faaliyetlerin genişleme dönemlerinde ithalat talebinin artması sonucu oluşan ödemeler dengesi bozukluklarıdır.

Arızi NedenlerDoğal afet, savaş gibi beklenmedik dışsal olayların ödemeler dengesi üzerinde yarattığı etkilerdir. Örnek: Bir deprem sonrası üretimin düşmesi ve ithalatın artması.

Diğer Önemli Bilgiler

Döviz Kuru Belirleyicileri

Döviz kuru, mal fiyatları gibi arz ve talep dengesiyle belirlenir. Talep ithalat ve borç ödemelerine, arz ise ihracat ve sermaye girişlerine bağlıdır.

Kur Marjı Faktörleri

İşlem miktarı, piyasa istikrarı ve geleceğe yönelik beklentiler kur marjını etkiler. İstikrarlı piyasalarda ve büyük işlemlerde kur marjı düşüktür.

Döviz Talebi Eğrisi

Negatif eğimlidir. Döviz kuru yükseldiğinde ithalat pahalılaştığı için döviz talebi azalır; kur düştüğünde talep artar.

Döviz Arzı Eğrisi

Pozitif eğimlidir. Döviz kuru yükseldiğinde ihracat gelirleri arttığı için döviz arzı artar; kur düştüğünde arz azalır.

Esnek Kur Sisteminin Faydaları

Ulusal paranın gerçek değerini yansıtması, ödemeler dengesini otomatik sağlaması ve bürokratik engelleri azaltması en önemli avantajlarıdır.

Esnek Kur Sisteminin Sakıncaları

Enflasyonu yükseltebilmesi, para politikası üzerindeki denetimi zayıflatması ve spekülatif hareketleri artırarak istikrarı bozması en büyük riskleridir.

Arbitrajın Şartı

Ülke paralarının konvertibl olması ve döviz giriş-çıkışlarına kısıtlama getirilmemesi gerekir. Bu işlem kurlar eşitlenene kadar devam eder.

Devalüasyonun İhracata Etkisi

İhracatı artırması, ihraç edilecek malın arzına ve dış talebin esnekliğine bağlıdır. Eğer üretim artırılamıyorsa devalüasyon başarısız olabilir.

Marshall-Lerner Koşulu Formülü

İthalat ve ihracat talep esnekliklerinin toplamının 1'den büyük olması (e_ex + e_im > 1) dış ticaret dengesinin iyileşmesi için şarttır.

Sınavda Dikkat Et

Otonom ve denkleştirici işlemler arasındaki farkı mutlaka bilin; otonom işlemler piyasa ile, denkleştirici işlemler rezerv hareketleriyle ilgilidir.
Döviz arzı ve talebi eğrilerinin yönlerini karıştırmayın; talep negatif (ters yönlü), arz pozitif (aynı yönlü) eğimlidir.
Marshall-Lerner koşulunun sadece bir esneklik kuralı değil, dış ticaret dengesini iyileştirme şartı olduğunu unutmayın.
Arbitraj ve spekülasyon arasındaki 'risk' farkını iyi analiz edin; arbitraj risksizdir, spekülasyon risklidir.
Düz kur ve çapraz kur tanımlarına dikkat edin; düz kur doğrudan, çapraz kur üçüncü para birimi üzerinden hesaplanır.
Devalüasyonun her zaman ihracatı artırmayabileceğini, bunun arz ve talep esnekliklerine bağlı olduğunu hatırlayın.