İnfografik
← Ünite 9
Ticaret Hukuku

Ünite 9: Kıymetli Evrak Kavramı, Kıymetli Evrakın Devri ve Kıymetli Evrakın İptali

Türk Ticaret Kanunu Madde 645
Kıymetli evrakın yasal tanımını yapan temel maddedir. Buna göre kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği ve başkalarına devredilemediği senetleri ifade eder.
Kambiyo Senetlerinin Kanuni Statüsü
Bono, poliçe ve çek Türk Ticaret Kanunu'na göre kanunen emre yazılı senetler sınıfındadır. Bu senetlerde lehtar adı yazılıp başka bir açıklama yapılmasa dahi senet otomatik olarak emre yazılı sayılır.
Sigorta Policesinin Hukuki Niteliği
Uygulamada sıklıkla karıştırılmasına rağmen, sigorta poliçesi kıymetli evrak niteliği taşımamaktadır. Bu nedenle kıymetli evrak hukukunun sıkı şekil şartlarına ve devir usullerine tabi değildir.
Nüfus Cüzdanı ve Ehliyetin Durumu
Vatandaşlık veya sürücülük gibi devredilemeyen hakları temsil eden nüfus cüzdanı, sürücü belgesi ve aile cüzdanı kıymetli evrak sayılmaz. Çünkü kıymetli evrakın temel şartı devredilebilir bir hak içermesidir.

Anahtar Kavramlar

Kıymetli Evrakİçerdiği hakkın senetten ayrı olarak ne ileri sürülebildiği ne de başkalarına devredilebildiği özel kıymetli senet türüdür. Örnek olarak bono, çek ve hisse senedi verilebilir.
Kambiyo SenetleriTicari hayatta en sık kullanılan kıymetli evrak alt grubudur. Bono, poliçe ve çek kambiyo senetleri arasında yer alır ve kanunen emre yazılı senetler statüsündedir.
BonoDüzenleyenin lehtara belirli bir parasal tutarı vade tarihinde ödeme taahhüdünü içeren, kambiyo senedi ve kıymetli evrak türüdür. Günlük hayatta sıklıkla 'senet' olarak adlandırılır.
ÇekMuhatap olarak genellikle bir bankanın gösterildiği, ibraz edildiğinde ödenmesi gereken ve hem emre hem de hamiline yazılı olarak düzenlenebilen bir kambiyo senedidir.
Menkul KıymetlerOrtaklık veya alacak hakkı sağlayan, parasal değeri olan ve yatırım veya ödeme aracı olarak kullanılan kıymetli evrak türleridir. Hisse senedi ve tahvil bu gruba girer.
LehtarKıymetli evrakın kendisine veya emrine düzenlenen, senedin ilk hak sahibi konumundaki alacaklı kişidir.
Nama Yazılı Kıymetli EvrakBelli bir kişinin adına yazılı olan, 'emrine' kaydını içermeyen ve kanunen emre yazılı sayılmayan senetlerdir. Alacağın temliki ve teslimi suretiyle devredilir.
Emre Yazılı Kıymetli EvrakBelli bir kişinin adına yazılı olup 'emrine' kaydını içeren veya kanunen doğrudan bu statüde kabul edilen kıymetli evraktır. Ciro ve teslim yoluyla devri gerçekleştirilir.
Hamiline Yazılı Kıymetli EvrakMetninden veya şeklinden kim elinde bulunduruyorsa o kişinin hak sahibi sayılacağı anlaşılan kıymetli evraktır. Sadece teslim yoluyla devredilebilir.
CiroEmre yazılı kıymetli evrakın arka yüzüne yazılarak veya ayrı bir kâğıt üzerine eklenerek, senedin devrini ve hakların başkasına geçmesini sağlayan yazılı beyandır.
Zıya (Zayi Olma)Kıymetli evrakın kaybolması, çalınması, yanması veya yırtılması gibi irade dışı nedenlerle elden çıkması durumudur. Bu durumda mahkeme yoluyla iptal prosedürü işletilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Bono ve Poliçenin Hamiline Düzenlenme Yasağı

Kambiyo senedi türlerinden olan bono ve poliçe, yasal olarak hamiline yazılı şekilde düzenlenemez. Bu senetlerin mutlaka belirli bir kişinin lehine (nama veya emre) düzenlenmesi zorunludur.

Zayi Olan Senetler İçin Mahkeme Başvurusu

Senet kaybolduğunda veya yandığında (zayi olduğunda), hamil doğrudan borçludan ödeme talep edemez. TK m. 651 ve 652 gereğince mahkemeye başvurarak senedin iptaline karar verilmesini talep etmesi gerekir.

Senet Teslim Şartı (TK m. 647/1)

Nama, emre veya hamiline yazılı olmasından bağımsız olarak, tüm kıymetli evrak türlerinin devredilebilmesi için mutlak surette senet üzerindeki zilyetliğin devredilmesi, yani senedin fiilen teslimi şarttır.

Evrak Kelimesinin Dil Bilgisi Özelliği

Metinde vurgulandığı üzere, 'evrak' kelimesi 'varaka' kelimesinin Arapça çoğuludur. Bu nedenle 'kıymetli evraklar' şeklindeki kullanım çoğulun çoğulu olması sebebiyle dil bilgisi bakımından hatalıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Kıymetli evrak tanımının TK m. 645'e dayandığını ve hak ile senedin birbirinden ayrılamayacağını sınavda kesinlikle unutmayın.
  • Sigorta poliçesinin, nüfus cüzdanının ve sürücü belgesinin kıymetli evrak sayılmadığı bilgisi sınavda çeldirici olarak sıkça sorulur.
  • Bono ve poliçenin hamiline yazılı olarak düzenlenemeyeceğini, sadece çek ve hamiline yazılı senetlerin bu şekilde olabileceğini not edin.
  • Tüm kıymetli evrak türlerinin devrinde senedin tesliminin (zilyetliğin geçişinin) şart olduğunu, bunun istisnası olmadığını unutmayın.
  • Nama yazılı senetlerin temlik ve teslimle, emre yazılı senetlerin ise ciro ve teslimle devredildiğini birbirine karıştırmayın.
  • Kanunen emre yazılı olan kambiyo senetlerine 'emre yazılı değildir' kaydı konulduğunda nama yazılı hale geleceğini iyi kavrayın.
  • Senet zayi olduğunda (kayıp/yanma) doğrudan icra veya ödeme talep edilemeyeceğini, mutlaka mahkemeden iptal kararı alınması gerektiğini hatırlayın.
  • 'Evrak' kelimesinin çoğul olduğunu bilerek sınavda 'kıymetli evraklar' şeklindeki ifadelerin dil bilgisi açısından hatalı olabileceğine dikkat edin.