Ünite 10: Ab – Türkiye İlişkilerinde Agsp Konusu

1992 Petersberg Bildirisi

19 Haziran 1992'de Batı Avrupa Birliği (BAB) tarafından yayınlanmıştır. Örgütün insani yardım, tahliye operasyonları, barışı koruma ve kriz yönetiminde muharip güç kullanımını içeren görev sınırlarını çizerek Avrupa savunma mimarisinin temel operasyonel çerçevesini oluşturmuştur.

1998 St. Malo Zirvesi

Aralık 1998'de İngiltere ve Fransa arasında gerçekleştirilmiştir. Zirvede, AB'nin NATO'ya bağlı kalmak koşuluyla, kendi bünyesinde askerî bir güçle desteklenen özerk bir hareket ve karar alma kapasitesine sahip olması gerektiği ilk kez resmen ilan edilmiştir.

1999 Köln Zirvesi

Haziran 1999'da yapılan Avrupa Konseyi toplantısında Avrupa Güvenlik ve Savunma Politikası'nın (AGSP) kurumsal temelleri atılmıştır. Bu zirvede ayrıca Batı Avrupa Birliği'nin (BAB) feshedilerek tüm yetki ve işlevlerinin AB bünyesine aktarılması kararlaştırılmıştır.

60 Bin Kişilik Hızlı Müdahale Gücü

1999 Helsinki Zirvesi'nde alınan karar doğrultusunda, Petersberg Görevleri'ni yerine getirmek üzere 2003 yılına kadar kurulması hedeflenen askerî güçtür. Bu gücün kriz bölgelerine 60 gün içinde konuşlanabilmesi ve en az bir yıl süreyle operasyon yürütebilmesi öngörülmüştür.

Anahtar Kavramlar

AGSP (Avrupa Güvenlik ve Savunma Politikası)Avrupa Birliği'nin kriz yönetimi, barışı koruma ve insani müdahaleler gerçekleştirmek amacıyla kendi askerî ve sivil yeteneklerini geliştirmeyi hedefleyen politikasıdır. Köln Zirvesi'nde temelleri atılmış ve NATO'dan bağımsız hareket edebilme kapasitesini simgeler.

AGSK (Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği)NATO bünyesinde, Avrupalı müttefiklerin kendi coğrafyalarındaki güvenlik sorunlarına daha etkin müdahale edebilmeleri için geliştirilen kurumsal kimliktir. NATO'nun Avrupa kanadını güçlendirmeyi amaçlayan bir geçiş konseptidir.

OGSP (Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası)2009 yılında yürürlüğe giren Lizbon Antlaşması ile AGSP'nin aldığı yeni isimdir. Bu politika ile AB'nin savunma ve güvenlik alanındaki operasyonel yetkileri genişletilmiş ve kurumsal yapısı güçlendirilmiştir.

Petersberg Görevleri1992 yılında Batı Avrupa Birliği tarafından belirlenen ve insani yardım, kurtarma, barışı koruma ile kriz yönetiminde muharip güç kullanımını içeren askerî görevler bütünüdür. Bu görevler daha sonra AB'nin güvenlik politikalarının temelini oluşturmuştur.

Berlin Artı (Berlin Plus) DüzenlemeleriAB'nin kendi askerî operasyonlarında NATO'nun planlama, lojistik, karargah ve stratejik imkanlarından yararlanabilmesine olanak tanıyan, 2002 yılında imzalanan stratejik iş birliği çerçeve anlaşmasıdır.

Hızlı Müdahale Gücü (Rapid Reaction Force)1999 Köln ve Helsinki Zirvelerinde kararlaştırılan, kriz bölgelerine 60 gün içinde intikal edebilecek ve en az bir yıl boyunca görev yapabilecek 60.000 kişilik acil askerî müdahale gücüdür.

Ankara Belgesi2001 yılında Türkiye, ABD ve İngiltere arasında imzalanan, Hızlı Müdahale Gücü'nün NATO müttefiklerine karşı kullanılmamasını ve Türkiye'nin yakın coğrafyasındaki operasyonlarda Ankara'ya danışılmasını öngören uzlaşı belgesidir.

Nice Uygulama Belgesi2002 Kopenhag Zirvesi'nde kabul edilen, AGSP'nin hiçbir şekilde bir NATO müttefikine karşı kullanılamayacağını garanti eden ve Kıbrıs ile Malta'nın NATO kaynaklı operasyonlardan dışlanmasını sağlayan belgedir.

Önalıcı Angajman (Pre-emptive Engagement)AB'nin 2003 Avrupa Güvenlik Stratejisi'nde benimsediği, krizleri ve tehditleri büyümeden önce siyasi, ekonomik ve diplomatik araçlarla çözmeyi hedefleyen güvenlik yaklaşımıdır.

Avrupa Savunma Ajansı (ASA)2004 yılında AB bünyesinde üye ülkelerin savunma sanayii yeteneklerini geliştirmek, Ar-Ge faaliyetlerini koordine etmek ve ABD ile rekabeti artırmak amacıyla kurulan ajanstan ibarettir.

Batı Avrupa Birliği (BAB)Soğuk Savaş döneminde kurulan, Maastricht Antlaşması ile AB'nin savunma ayağı haline getirilen ve 2001 Nice Antlaşması ile işlevleri tamamen AB'ye devredilerek feshedilen savunma örgütüdür.

Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek TemsilciliğiLizbon Antlaşması ile oluşturulan, AB'nin ortak dış, güvenlik ve savunma politikalarını tek elden yürütmek ve uluslararası alanda Birliği temsil etmekle görevli üst düzey makamdır.

Başarısız Devletler (Failed States)Merkezi otoritesini kaybetmiş, kamu düzenini sağlayamayan ve AB'nin 2003 Güvenlik Stratejisi'nde organize suç ve terör barındırma riski nedeniyle yeni tehdit olarak tanımladığı devlet kategorisidir.

Uyumlaştırılmış Birleşik Müdahale Gücü (CJTF)1996 Berlin NATO toplantısında kabul edilen, BAB veya AB tarafından yürütülecek operasyonlarda NATO'nun askerî imkanlarının ve karargah yapısının ortaklaşa kullanılabilmesini sağlayan esnek güç formülüdür.

Ortak Üye StatüsüTürkiye'nin 1992 yılında Batı Avrupa Birliği'ne (BAB) dahil olurken elde ettiği, karar alma mekanizmalarında oy hakkı vermeyen ancak toplantılara ve operasyonel hazırlıklara katılım sağlayan statüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

2001 Ankara Belgesi

2 Aralık 2001'de Türkiye, ABD ve İngiltere arasında imzalanmıştır. Belge, AB'nin kuracağı Hızlı Müdahale Gücü'nün NATO müttefikleri arasındaki sorunlara müdahale etmemesini ve Türkiye'nin yakın coğrafyasındaki operasyonlarda Ankara'ya danışılmasını güvence altına almıştır.

2002 Nice Uygulama Belgesi

12-13 Aralık 2002 Kopenhag Zirvesi'nde kabul edilmiştir. AGSP'nin hiçbir koşulda bir NATO müttefikine karşı kullanılamayacağını taahhüt ederek Türkiye'nin Yunanistan ve Kıbrıs kaynaklı güvenlik endişelerini kısmen hafifleten kritik bir belgedir.

Kıbrıs ve Malta'nın Dışlanması Formülü

2002 AB-NATO deklarasyonu ile NATO'nun Barış için Ortaklık programına üye olmayan AB ülkelerinin NATO kaynaklarına ve gizli belgelerine erişimi engellenmiştir. Bu formül sayesinde Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve Malta, NATO imkanlı AB operasyonlarının dışında tutulmuştur.

2003 Avrupa Güvenlik Stratejisi

AB Konseyi tarafından 'Daha İyi Bir Dünyada Güvenli Avrupa' başlığıyla kabul edilmiştir. Belgede terörizm, kitle imha silahları, bölgesel çatışmalar ve başarısız devletler yeni küresel tehditler olarak tanımlanmış ve yumuşak güce öncelik verilmiştir.

2009 Lizbon Antlaşması Reformu

1 Aralık 2009'da yürürlüğe giren antlaşma ile AGSP'nin adı Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası (OGSP) yapılmıştır. AB'nin dış politikada tek ses olabilmesi için Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilciliği makamı bu antlaşmayla kurulmuştur.

Avrupa Savunma Ajansı Engeli

2004 yılında kurulan Avrupa Savunma Ajansı'na Türkiye'nin katılımı, AB üyesi olan Güney Kıbrıs Rum Yönetimi tarafından veto edilmektedir. Bu durum, Türkiye'nin Avrupa ortak savunma sanayii projelerinden ve koordinasyonundan mahrum kalmasına yol açmaktadır.

2003 ISAF Komutası

Ağustos 2003'te NATO, Afganistan'ın başkenti Kabil'de BM yönergesiyle görev yapan Uluslararası Güvenlik Destek Gücü'nün (ISAF) komutasını üstlenmiştir. Bu gelişme, Soğuk Savaş sonrası dönemde çok uluslu kriz yönetiminin en somut askerî örneklerinden biridir.

Sınavda Dikkat Et

BAB'ın feshedilerek tüm yetki ve işlevlerinin AB'ye devredildiği antlaşmanın Nice Antlaşması (2001) olduğunu unutma; sınavlarda kurumsal dönüşüm sorularında sıkça sorulur.
AGSP'nin adının Lizbon Antlaşması (2009) ile OGSP (Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası) olarak değiştirildiğine dikkat et; isim değişiklikleri kronoloji sorularında belirleyicidir.
Berlin Artı (Berlin Plus) düzenlemesinin AB-NATO stratejik iş birliğini ve AB'nin NATO imkanlarını kullanabilmesini sağlayan mekanizma olduğunu aklında tut.
Kıbrıs ve Malta'nın NATO kaynaklı operasyonlardan dışlanmasının sebebinin 'Barış için Ortaklık' programına üye olmamaları olduğunu bil; bu durum Türkiye'nin veto hakkıyla doğrudan ilişkilidir.
Ankara Belgesi (2001) ile Nice Uygulama Belgesi (2002) arasındaki farka dikkat et; Nice Belgesi AGSP'nin hiçbir şekilde bir NATO müttefikine (Türkiye'ye) karşı kullanılamayacağını garanti eder.
Türkiye'nin Avrupa Savunma Ajansı'na (ASA) katılamamasının sebebinin Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin (GKRY) vetosu olduğunu unutma; güncel ilişkiler sorularında karşımıza çıkar.