Sesli Özet
← Ünite 3

Ünite 3: Kamu Malları — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. 1. ünitenin sesli özeti ücretsiz; bu ünitenin seslendirme metni de aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Tam rekabet piyasasında mal ve hizmet üretim miktarları ile fiyatlar, tüketicilerin serbest ve gönüllü tercihlerine ve gelir düzeylerine göre belirlenir. Bu koşullar altında çalışan rekabetçi piyasalar kaynak dağılımında etkin sonuçlar üretir. Ancak gerçek hayatta piyasaların etkin çalışmasını sağlayan koşulların hiç ortaya çıkmaması ya da ters yönde çalışması durumu 'piyasa başarısızlığı' olarak adlandırılır. Piyasalar kendi başlarına bırakıldığında bazı mallar çok fazla, bazıları ise yetersiz üretilebilir. Bu durumda devlete düşen en önemli görevlerden biri, piyasaların kaynak tahsisi fonksiyonuna müdahale ederek bu başarısızlıkları düzeltmek ya da etkilerini azaltmaktır. Bu durum devletin 'kaynak tahsisi' görevi olarak bilinir. Piyasa mekanizması toplum refahının dağılımında adaleti sağlayamadığı ölçüde, devlet gelir dağılımını adil kabul edilen bir noktaya getirmek için piyasaya müdahale eder. Bu müdahale devletin 'gelir dağılımı' görevini oluşturur. Modern devletlerin üstlendiği diğer iki temel görev ise 'ekonomik istikrar' ve 'düzenleyici' görevdir. Düzenleyici görev kapsamında devlet, yasa koyup bunları uygulayarak piyasaların işleyişini denetler. Neo-klasik (teorik refah) iktisatçılara göre piyasa ekonomisi belirli nedenlerle başarısızlığa uğrar. İlk olarak, piyasada tam rekabet geçerli olmadığından devletin rekabet hukuku oluşturarak aksak rekabeti düzenlemesi gerekir. İkinci olarak, piyasa ekonomisi kâr esasına dayandığı için kâr getirmeyen tam kamusal malları (örneğin savunma hizmetini) üretemez, yarı kamusal malları ise dışsal ekonomiler nedeniyle herkese sunamaz. Üçüncü olarak, enerji, ulaştırma ve haberleşme gibi ölçek ekonomilerinin geçerli olduğu sektörlerde yüksek sermaye gereksinimi nedeniyle piyasa yetersiz kalabilir ya da tekelci yapılar oluşabilir. Bu durumlarda devletin faaliyette bulunarak yetersizliği telafi etmesi gerekir. Keynezyen iktisatçılara göre ise piyasa başarısızlıkları daha geniş bir çerçevede ele alınır. Keynezyen yaklaşımda piyasa ekonomisi kaynak dağılımında etkinsizliğe yol açar ve bunu kendi başına çözemez. Gelişmekte olan ülkelerde sermaye yetersizliği, risk ve belirsizlikler nedeniyle ekonomik büyüme ve kalkınma devlet eliyle sağlanmalıdır. Ayrıca piyasada kendiliğinden adil bir gelir ve servet dağılımı oluşmaz. Fiyat istikrarsızlığı, işsizlik, eksik istihdam gibi makroekonomik sorunlar ile ödemeler bilançosu dengesizlikleri piyasa mekanizması tarafından otomatik olarak çözülemediği için devletin aktif kamu politikası araçlarıyla müdahale etmesi şarttır. Kamu ekonomisinin ortaya çıkış sebebi, piyasada optimum kaynak dağılımından sapmaları telafi etmek ve mal ile hizmetlerin kendilerine has özelliklerinden kaynaklanan sorunları çözmektir. Ekonomide optimumu sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin kimler tarafından üretileceği, bu malların taşıdığı niteliklere göre belirlenir. Kamusal mal ve hizmetler genel olarak üç ana başlık altında toplanır: Tam sosyal (kamusal) mal ve hizmetler, yarı sosyal (karma) mal ve hizmetler ve erdemli (değerli) mallar. Bir malın kamusallık derecesini belirleyen dört temel etmen bulunmaktadır. Bunlar; malın toplum bireyleri tarafından ortak tüketime konu olması, tüketiminden kimsenin dışlanamaması, tüketim düzeyinin herkes için aynı ve sunulan miktara eşit olması ile tüketimde rekabetin olmamasıdır. Richard Musgrave'in yaklaşımına göre mallar, tüketimde rekabetin ve dışlamanın olup olmamasına göre sınıflandırılmaktadır. Musgrave sınıflandırmasında tüketimde rekabetin ve dışlamanın olduğu mallar 'özel mallar'dır. Bu durumda fiyat mekanizması çalışır ve ödeme gücü olan birey malı tüketirken diğerlerini dışarıda bırakır. Hem rekabetin hem de dışlamanın olmadığı durum ise 'tam kamusal mallar'ı tanımlar. Tüketimde rekabetin olduğu ancak dışlamanın mümkün olmadığı ya da tüketimde rekabetin olmadığı ancak dışlamanın mümkün olduğu durumlar ise 'karma (yarı kamusal) mallar'ı oluşturur. Tam kamusal mallar, bir bireyin tüketimiyle diğer bireylerin o malı tüketme olanaklarında hiçbir azalma meydana gelmeyen mallardır. Bu malların en belirgin özellikleri 'ortak tüketim' (tüketimde rekabetin olmaması) ve 'kullanımında dışlanamama'dır. Ulusal güvenlik, sokak aydınlatması, hava kirliliğini önleme, hava tahmin yayınları ve şifresiz televizyon yayınları tam kamusal mallara örnek teşkil eder. Bu mallarda bir kişiyi hizmetten mahrum bırakmak teknik ya da ekonomik olarak imkansız veya aşırı maliyetlidir. Fiyatlandırmanın yapılamaması ve dışlamanın imkansızlığı, bireylerin bedel ödemeden bu hizmetlerden yararlanmaya çalışmasına yol açar. Bu durum literatürde 'bedavacılık sorunu' (free-rider problem) olarak adlandırılır. Tam kamusal mallarda ilave bir bireyin hizmetten yararlanmasının marjinal maliyeti sıfırdır. Dolayısıyla, kaynakların etkin tahsisi açısından hiç kimsenin bu tüketimden mahrum bırakılmaması gerekir. Ancak fiyat mekanizması çalışmadığı için bireylerin gerçek tercihlerini ve ödeme arzularını belirlemek imkansızlaşır; bu da kamu kesimi karar alıcıları için ciddi bir 'bilgi yetersizliği' sorununa yol açar. Dışlanamazlık ve ortak kullanım üç temel nedenden kaynaklanabilir. Hukuki neden, ortak mülkiyet altındaki bir alandan yararlanmanın engellenememesidir. Teknik neden, malın niteliği gereği (radyo yayınları gibi) dışlamaya izin vermemesidir. Ekonomik neden ise, dışlama yapmanın maliyetinin (örneğin bir gölün etrafını çitle çevirip bekçi tutmanın maliyetinin) elde edilecek gelirden daha yüksek olmasıdır. Ayrıca tam kamusal mallar ulusal düzeyde (merkezi yönetimce sunulan savunma, adalet gibi) ya da bölgesel düzeyde (yerel yönetimlerce sunulan sokak aydınlatması, çevre temizliği gibi) organize edilebilir. Yarı kamusal mallar, özel mallar ile tam kamusal mallar arasında yer alan ve 'karma mallar' olarak da adlandırılan ürün grubudur. Bu mallar, tam kamusal malların iki temel özelliği olan ortak tüketim ve dışlanamama özelliklerinden yalnızca birini taşırlar veya bu özelliklerden sapmalar gösterirler. Yarı kamusal malların en önemli özelliklerinden biri 'sıkışıklık' (congestion) olgusudur. Tüketimde rekabetin kısmen olduğu bu mallarda, kullanıcı sayısı arttıkça mevcut kullanıcıların elde ettiği fayda azalır ve bir 'sıkışıklık maliyeti' ortaya çıkar. Örneğin, kamuya açık bir yüzme havuzunda ya da itfaiye hizmetlerinde kullanıcı sayısının artması hizmet kalitesini ve bireysel faydayı düşürür. Yarı kamusal mallar bölünebilme, tüketimden dışlanabilme ve fiyatlandırılabilme yönleriyle özel mallara benzerken, toplumsal düzeyde çok yüksek pozitif dışsallıklar (faydalar) yaratmaları yönüyle kamusal nitelik kazanırlar. Eğitim ve sağlık hizmetleri bu grubun en klasik örnekleridir. Bu hizmetlerin tüketilmesiyle ortaya çıkan içsel fayda doğrudan tüketicinin kendisine aitken, yarattığı dışsal fayda (örneğin eğitimli ve sağlıklı bir toplum) üçüncü kişilerin ve toplumun fayda fonksiyonuna dahil olur. Eğer bu mallar tamamen serbest piyasaya bırakılırsa, özel firmalar sadece kişisel talebi ve kârı dikkate alacaklarından, toplumsal fayda göz ardı edilecek ve üretim yetersizliği ortaya çıkacaktır. Bu nedenle yarı kamusal mallar devlet tarafından üretilir, sübvanse edilir ya da fiyat ve kalitesine müdahale edilir. Yarı kamusal mallar da ulusal düzeyde (koruyucu sağlık hizmetleri gibi) veya bölgesel düzeyde (su, kanalizasyon, itfaiye, park gibi yerel yönetim hizmetleri) sunulabilir. Bu hizmetler sunulurken kullanıcılardan maliyet esasına dayanmayan sembolik bir bedel veya ücret alınabilir. Erdemli (değerli) mallar (merit goods), dışlanabilirlik ve tüketimde rekabet özelliklerine bakılmaksızın, toplumun hakim değer yargıları doğrultusunda tüketimi özellikle arzulanan ve teşvik edilen mallardır. Bu mallar aslında bölünebilen, fiyatlandırılabilen ve dışlama yapılabilen özel mallar kategorisinde yer almasına rağmen, topluma sağladıkları yüksek pozitif dışsallıklar ve sosyal faydalar nedeniyle kamusal bir nitelik kazanırlar. Devlet, bireylerin ödeme gücüne veya kişisel isteklerine bakmaksızın bu malların tüketimini teşvik eder, hatta ilköğretim ve aşılama hizmetlerinde olduğu gibi zorunlu kılar. Richard Musgrave'e göre erdemli malların varlığının iki temel nedeni vardır. Birincisi, bireylerin rasyonel karar verebilmek için yeterli bilgiye sahip olmamasıdır; devlet geçici zorunlu tercihler koyarak uzun vadede bireyin sağduyulu seçim yapmasını destekler. İkincisi ise bireylerin faydaları arasındaki karşılıklı etkileşimdir. Toplum, yiyecek, barınma ve sağlık gibi temel malların tüketiminde sosyal bir minimum düzeyi gerçekleştirmek ister. Aşılama örneğinde olduğu gibi, bir bireyin aşılanması sadece kendisini korumakla kalmaz, hastalığın yayılmasını önleyerek tüm topluma fayda sağlar. Piyasa yanlısı bazı ekonomistler ise erdemli mal kavramına karşı çıkarlar. Onlara göre, bireyler kendi yararlarına olan kararları devletten daha iyi verirler. Devletin müdahalesi, sadece halkın kötü bilgilendirildiği alanlarda bilgi eksikliğini gidermekle sınırlı kalmalıdır. Bu ekonomistler, devletin bireyler adına neyin iyi olduğuna karar vermesini (paternalizm) doğru bulmazlar ve bu malların erdemli olmalarından ziyade sadece yüksek dışsal fayda yaymaları yönüyle değerlendirilmesi gerektiğini savunurlar.