Ünite 3: Maliye Politikasında Kapsam, Amaçlar ve Araçlar — Önemli Kavramlar

Dünya genelinde büyük bir ekonomik çökmeye yol açan ve klasik iktisat düşüncesinin 'her arz kendi talebini yaratır' varsayımının geçerliliğini yitirmesine neden olan krizdir. Bu kriz sonrasında devletin ekonomiye müdahale etmesini öngören Keynesyen iktisat ve maliye politikası önem kazanmıştır.

A. P. Lerner tarafından ortaya atılan, bütçe dengesinin kendi başına bir amaç olmadığını, mali araçların (harcama, vergi, borçlanma) ekonomide tam istihdam ve fiyat istikrarı gibi makroekonomik hedeflere ulaşmak için birer araç olarak kullanılması gerektiğini savunan modern maliye yaklaşımıdır.

Bir ekonomide üretim, istihdam ve fiyatlar genel düzeyinde meydana gelen daralma (durgunluk/buhran) ve genişleme (canlanma/refah) yönündeki dalgalı hareketlerdir. Maliye politikası bu dalgalanmaların şiddetini azaltmayı amaçlar.

Devletin doğrudan üretim faktörü satın almak veya mal ve hizmet üretmek amacıyla yaptığı, milli geliri ve üretim kapasitesini doğrudan artıran harcamalardır. Cari harcamalar ve yatırım harcamaları olmak üzere ikiye ayrılır.

Devletin doğrudan bir üretim faktörü veya mal/hizmet satın almaksızın, belirli sosyal gruplara (emekliler, dar gelirliler vb.) veya alanlara (faiz ödemeleri) yaptığı karşılıksız ödemelerdir. Doğrudan üretime katılmaz ancak gelir dağılımını etkiler.

Devletin sunduğu kamu hizmetlerinin sürdürülebilmesi için yapılan, ekonominin genel verimliliğini doğrudan ve hemen artırmayan, personel giderleri ve kırtasiye alımları gibi tüketim nitelikli harcamalardır.

Ekonominin genel verimliliğini ve üretim kapasitesini hem cari dönemde hem de gelecekte artırmaya yönelik olan, baraj, köprü, okul ve yol yapımı gibi sabit sermaye oluşumu sağlayan harcamalardır.

Devletin veya yetkilendirilmiş kamu tüzel kişilerinin, kamu hizmetlerini finanse etmek amacıyla kişilerden ödeme güçlerine göre, yasalara dayanarak, cebren ve doğrudan bir karşılık vermeksizin aldığı parasal değerlerdir.

Vergi ve benzeri kamu gelirlerinin toplanmasında devletin egemenlik gücüne dayanarak kanunlar çerçevesinde zor kullanma yetkisine sahip olmasını ifade eden anayasal ilkedir.

Bireylerin devlete ödedikleri vergiler karşılığında kendilerine doğrudan, kişiselleştirilmiş ve ödedikleri tutarla orantılı bir kamu hizmeti sunulmasını talep edemeyeceklerini belirten vergi hukuku ilkesidir.

Piyasa mekanizmasının oluşturduğu ilk (birincil) gelir dağılımının, devletin artan oranlı vergiler ve sosyal transfer harcamaları gibi maliye politikası araçlarıyla müdahale etmesi sonucu daha adil hale getirilmiş son durumudur.

Ekonomide satın alma gücüyle desteklenmiş olan toplam taleptir. Keynesyen teoride eksik istihdamın temel nedeni efektif talep yetersizliğidir ve devlet harcamalarıyla bu talebin artırılması gerekir.

Ekonomik durgunluk ve işsizlik dönemlerinde toplam talebi artırmak amacıyla kamu harcamalarının kamu gelirlerinden daha fazla yapılması ve bütçenin açık vermesinin bilinçli olarak tercih edilmesidir.