Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Fiyatlar genel düzeyindeki sürekli yükseliş eğilimi olarak tanımlanan enflasyon, kısa dönemde ekonomiyi canlandırıcı bir etki yaratıyor gibi görünse de uzun dönemde büyümenin önündeki en büyük engellerden biridir. Ücret artışlarının üzerinde seyreden fiyat artışları, başlangıçta yeni yatırımlarla beraber üretim artışı, istihdam artışı ve kârlarda yükselişe yol açabilir. Ancak bu geçici canlılık, beraberinde çok ciddi makroekonomik ve sosyal istikrarsızlıkları getirir.
Enflasyonun en belirgin olumsuz etkilerinden biri, sabit gelirli ve ücretli kesimlerin aleyhine sonuçlar doğurmasıdır. Enflasyonist ortamlarda vergi toplamada meydana gelen gecikmeler, vergilerin reel değerini düşürür. Ayrıca ekonomideki nispi fiyat yapısını bozarak kaynak dağılımında optimaliteden uzaklaşılmasına, gelir ve servet dağılımının adaletsizleşmesine yol açar. Toplam tasarruf düzeyini düşürürken, faiz oranlarını yükselterek üretken yatırımların azalmasına neden olur.
Enflasyonun hızı arttıkça, geleceğe yönelik ekonomik beklentiler olumsuza döner ve risk alma eğilimi zayıflar. Bu durum, aktörleri uzun vadeli üretken yatırımlar yerine, kısa vadeli ve spekülatif yatırımlara yönlendirir. Dolayısıyla enflasyon, kısa dönemde kaynak ve gelir dağılımını bozan, uzun dönemde ise sürdürülebilir büyümeyi engelleyen, mutlaka mücadele edilmesi gereken bir ekonomik istikrarsızlık kaynağıdır.
Enflasyonla mücadelede temel amaç, ekonomideki toplam talep fazlasının emilmesidir. Bu doğrultuda uygulanacak daraltıcı maliye politikası önlemlerinin başında kamu harcamalarının kısılması gelir. Kamu harcamalarının bütçelenenden daha düşük düzeyde gerçekleştirilmesi bütçe fazlası yaratır ve bu bütçe fazlası bizzat daraltıcı bir mali araç olarak kullanılır. Ancak kamu harcamalarını kısmak göründüğü kadar kolay değildir ve harcamaların türüne göre farklı ekonomik/sosyal maliyetler ortaya çıkar.
Reel harcamalar, yatırım ve cari harcamalar olmak üzere ikiye ayrılır. Devletin piyasadan üretim faktörü satın alarak üretim kapasitesini artırmaya yönelik yaptığı yatırım harcamalarının azaltılması, kısa dönemde talebi kısarken uzun dönemde üretim kapasitesini düşürerek büyümeyi olumsuz etkiler. Bu durum, politika yapıcıları enflasyonla mücadele ile ekonomik büyüme arasında bir tercih yapmaya zorlar. Ayrıca başlanmış yatırımların durdurulması, çoğunlukla devam ettirilmesinden daha yüksek maliyetler doğurabilir.
Cari harcamalar ise mevcut kapasiteye işlerlik kazandıran harcamalardır. Bunların içinde yer alan eğitim ve sağlık gibi beşerî sermayeye yönelik kalkınma carilerinin kısılması, uzun vadeli üretim kapasitesini zedeler ve ciddi toplumsal tepkilere yol açar. Personel harcamalarında kısıntıya gidilmesi ise örgütlü emeğin baskısı ve sosyal adalet kaygıları nedeniyle siyasal açıdan son derece risklidir.
Transfer harcamaları, devletin doğrudan üretim faktörü satın almadan yaptığı sosyal, mali ve iktisadi ödemelerdir. Emekli, dul, yetim aylıkları ve öğrenci bursları gibi sosyal transferlerin kısılması yüksek siyasal risk ve toplumsal tepki taşır. Firmalara verilen sübvansiyonlar şeklindeki mali transferlerin azaltılması ise arzı ve büyümeyi olumsuz etkiler. Borç faiz ödemelerini içeren iktisadi transferlerin kısılması ise devletin kredibilitesini sarsacağından, burada yapılması gereken öncelikle borçlanma gereksiniminin azaltılmasıdır.
Vergiler, mükelleflerin satın alma gücünü azaltarak tüketim ve yatırım harcamalarını daraltıcı etki yapar. Enflasyonla mücadelede vergi oranlarının artırılması, muafiyet ve istisnaların daraltılması ya da yeni vergilerin ihdas edilmesi temel araçlardır. Vergilerin bu mücadeledeki etkinliği, gelir esnekliklerine ve bünyelerindeki otomatik stabilizatör (otomatik dengeleyici) mekanizmalara bağlıdır. Ancak vergi artışlarının emek arzı, tasarruflar ve yatırım kararları üzerinde yaratacağı aşırı yük ve saptırıcı etkiler göz önünde bulundurulmalıdır.
Gelir vergileri, artan oranlılık yapısı ve en az geçim indirimi gibi mekanizmalarıyla adaleti sağlayıcı çağdaş vergilerdir. Enflasyonist dönemde nominal gelirleri artan mükellefler üst vergi dilimlerine geçerler; bu durum otomatik stabilizatör olarak toplam talebi kısar ve devletin vergi hasılatını artırır. Ancak gelir vergisi oranlarının aşırı artırılması, düşük gelirlilerin vergi yükünü artırarak gelir dağılımını bozabilir, yüksek gelirlilerde ise tasarruf ve yatırımları cezalandırarak büyümeyi yavaşlatabilir. Ayrıca gelir vergisinin bir kısmı tasarruflardan ödendiği için, tüketimi doğrudan kısma etkisi gider vergilerine göre daha düşüktür.
Gider vergileri (dolaylı vergiler), mükellef tarafından daha az hissedilen ve yansıtılması kolay olan vergilerdir. Gider vergilerindeki artış tüketimi doğrudan hedef aldığı için toplam talebi kısmada son derece etkilidir. Ancak bu durum ciddi bir adaletsizlik yaratır; çünkü düşük gelirlilerin marjinal tüketim eğilimleri yüksektir ve gelirlerinin neredeyse tamamını tüketime harcarlar. Gider vergisi artışları düşük gelirlileri çok daha ağır etkiler. Ayrıca zorunlu malların talep esnekliği düşük olduğundan, bu mallara konulan vergiler tüketimi azaltmazken vergi hasılatını artırır; lüks mallarda ise esneklik yüksek olduğundan vergi artışı talebi bıçak gibi kesebilir.
Devlet borçlanması, bütçe açıklarını kapatmanın ötesinde toplam talebi ve likiditeyi düzenleyen önemli bir maliye politikası aracıdır. Borçlanma, marjinal tasarruf eğilimi pozitif olan kesimlerin bugünkü tüketimlerinden vazgeçerek fonlarını devlete aktarmasıyla gerçekleşir. Borçlanmanın ekonomik etkileri, borcun iç piyasadan mı yoksa dış piyasadan mı yapıldığına göre kökten değişiklik gösterir.
İç borçlanma, ülke sınırları içindeki kişi ve kurumlardan millî para cinsinden yapılır ve ülke içinde bir kaynak transferi niteliğindedir. Devletin ödünç verilebilir fonlar piyasasına girmesi faiz oranlarını yükseltir. Bu durum, özel sektör yatırımlarının dışlanmasına (crowding-out etkisi) yol açabilir. Ayrıca bankaların kaynaklarını devlet senetlerine yatırması kredi hacmini daraltır. Borç ödeme (itfa) döneminde ise ekonomiye likidite enjekte edilir. Eğer ödeme tahvil sahibi bireylere yapılırsa, bu kişiler tasarruf eğilimli olduğundan parayı doğrudan tüketime yönlendirmezler, yeni yatırımlara yöneltirler. Ödemenin bankalara yapılması durumunda ise bankalar enflasyonist dönemlerde kredi genişlemesine gitmeyerek daraltıcı duruşu koruyabilirler.
Dış borçlanma ise dış piyasalardan yabancı para cinsinden gerçekleştirilir. Dış borçlar alındığı dönemde ülkeye ek kaynak girişi sağladığı için millî geliri artırıcı etki yapar; ödeme döneminde ise dışarıya kaynak transferi gerektirdiğinden millî geliri azaltır. Dış borçlanmada en kritik unsur 'kredibilite' yani ülkenin güvenilirliğidir. Kredibilitesini kaybeden ülkeler ya hiç borç bulamazlar ya da çok yüksek faiz ve ağır koşullarla borçlanmak zorunda kalırlar.