Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Siyaset ile siyaset bilimi kavramsal olarak iki farklı düzlemi temsil eder. Siyaset, doğası gereği değer yargıları, inançlar, ideolojiler ve çıkarlarla örülü, öznel ve dinamik bir eylemler bütünüdür. Siyaset yapan aktörler, eylemlerinin bilimsel olduğunu iddia etmezler; en fazla kararlarını alırken bilimsel verilerden ve raporlardan yararlandıklarını belirtirler. Siyaset bilimi ise bu değer yüklü eylemler alanını nesnel, sistematik ve metodolojik bir çerçevede incelemeyi amaçlayan akademik bir disiplindir.
Siyasetin bir bilim dalı olup olamayacağı tartışması, sosyal bilimlerin en kadim meselelerinden biridir. İnceleme nesnesi insan ve insan ilişkileri olan bir alanın, doğa bilimlerindeki gibi laboratuvar ortamında, mutlak bir tarafsızlıkla incelenmesi imkansız görünmektedir. Araştırmacının kendisi de toplumsal bir varlık olduğundan, araştırma konusunu seçerken, hipotez kurarken ve verileri yorumlarken kendi kişisel eğilimlerinden, ideolojisinden ve kültürel birikiminden tamamen sıyrılamaz.
Bu zorluklara rağmen siyaset bilimi, kendi kavramsal araçlarını, modellerini ve teorilerini geliştirerek rasyonel ve tutarlı bir bilgi üretim süreci inşa etmiştir. Siyaset bilimi, siyasal aktörlerin öznel dünyalarını ve eylemlerini dışarıdan bir gözle, belirli metodolojik kurallara bağlı kalarak analiz eder. Bu sayede siyasetin kaotik ve değer yüklü yapısı, anlaşılır, açıklanabilir ve öngörülebilir bir çerçeveye oturtulur.
Sosyal bilimlerde dünyayı anlamlandırmak, analiz etmek ve tartışmak ancak zihinsel araçlar vasıtasıyla mümkündür. Bu araçların ilki ve en temeli 'kavram'dır. Kavramlar, beş duyumuzla doğrudan algılayamadığımız, somut olarak tek bir mekan ve zamanda işaret edemediğimiz karmaşık ilişki biçimlerini, kurumları ve süreçleri soyut düzeyde temsil eden düşünsel araçlardır. Örneğin 'devlet' veya 'demokrasi' dediğimizde, tek bir somut nesneyi değil, sınırları çizilmiş çok sayıda kurumu, yasayı, aktörü ve etkileşim kalıbını tek bir soyutlama altında toplamış oluruz.
Kavramlardan daha geniş bir çerçeveye sahip olan 'model', gerçekliğin teorik ve basitleştirilmiş bir kurgusudur. Modeller, karmaşık siyasal süreçleri daha küçük ölçekte temsil ederek, sistem içindeki önemli ilişkileri ve karşılıklı etkileşimleri vurgulamayı amaçlar. Bir siyasal sistem modelinde; devlet, siyasal partiler, medya ve baskı grupları gibi kavramların birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini ve bu etkileşimden nasıl bir yönetim çıktığını şematik olarak görebiliriz. Modeller, karmaşık yapıları anlaşılır kılan haritalar gibidir.
Düşünsel araçların en üst düzeyini ise 'teori' (kuram) oluşturur. Teori, içerisinde farklı önermelerin tutarlı bir şekilde birbirine eklemlendiği, kavramları ve modelleri kullanan geniş açıklama düzeyidir. Teoriler, temel felsefi varsayımları ve ampirik gözlemleri bir araya getirerek tutarlı bir açıklama düzeneği sunar. Örneğin 'Rasyonel Seçim Teorisi', insan davranışlarının bencilce fayda maksimizasyonuna dayandığı varsayımından yola çıkarak, seçmenlerin, partilerin ve bürokratların kararlarını tutarlı bir mantık silsilesi içinde açıklar.
Siyaset analizinde iki ana yaklaşım mevcuttur: Normatif (değer yüklü) yaklaşım ve ampirik (bilimsel) yaklaşım. Geleneksel yaklaşım olarak da bilinen normatif yaklaşım, Platon'dan John Rawls'a kadar uzanan geniş bir felsefi geleneği temsil eder. Bu yaklaşım, 'olan'dan ziyade 'olması gereken'e odaklanır. Siyasetin ahlaki ve felsefi amaçlar taşıması gerektiğini savunarak 'İyi toplum nedir?', 'Adil devlet nasıl olmalıdır?' gibi soruların peşinden gider. Normatif düşünürler, ahlaki varsayımlar üzerine kurdukları mantıksal çıkarımlarla ideal yönetim modelleri tasarlarlar.
Buna karşılık ampirik (bilimsel) yaklaşım, gözlemlenebilir ve ölçülebilir gerçekliğe odaklanır. Değer yargılarından ve ahlaki 'olması gereken'lerden sıyrılarak, mevcut siyasal olguların 'nasıl' ve 'neden' o şekilde gerçekleştiğini açıklamaya çalışır. Örneğin, idam cezası konusuna normatif yaklaşım 'İdam cezası adil ve ahlaki midir?' sorusuyla yaklaşırken; ampirik yaklaşım 'İdam cezasının uygulandığı ülkelerde suç oranlarında bir düşüş yaşanmış mıdır?' sorusunu sorarak istatistiksel verilere ve gözlemlere odaklanır.
Bu iki yaklaşım modern dönemde siyaset felsefesi ve siyaset bilimi olarak ayrışmış olsa da, aralarındaki bağı tamamen koparmak imkansızdır. Salt olgulara odaklanan ve hiçbir normatif ilke (demokrasi, özgürlük, insan hakları gibi) gözetmeyen bir siyaset bilimi, insanlığın sorunlarına çözüm üretemez. Aynı şekilde, reel dünyanın gerçeklerinden ve ampirik verilerinden tamamen kopuk bir siyaset felsefesi de havada kalmaya mahkumdur. Bu nedenle modern siyaset analizinde her iki yaklaşım da birbirini besleyen unsurlar olarak varlığını sürdürür.
Siyasetin bilimsel yöntemle incelenmesi, ampirisist (görgül) bir epistemolojiye dayanır. Bu yöntem, bilginin doğruluğunu gözlemlenebilir veriler üzerinden test etmeyi şart koşar. Bilimsel bir araştırma süreci; hipotezlerin formüle edilmesi, kavramların operasyonel (işlemsel) kılınması, değişkenlerin tanımlanması, ölçme kriterlerinin belirlenmesi, korelasyon ile sebep-sonuç ilişkilerinin ayırt edilmesi ve nihayetinde teorinin geliştirilmesi adımlarını içerir.
Hipotez, iki veya daha fazla olgu arasındaki ilişkiyi ileri süren test edilebilir bir önermedir. Örneğin, '18-24 yaş arası gençler, diğer yaş gruplarına göre seçimlere daha az katılır' önermesi bir hipotezdir. Bu hipotezi test edebilmek için kavramların operasyonel hale getirilmesi gerekir; yani 'gençlik' gibi muğlak bir terim yerine '18-24 yaş aralığı' gibi sınırları net ve ölçülebilir bir tanım kullanılmalıdır. Hipotezdeki değişkenlerden etkileyici olanı (yaş) bağımsız değişken, etkilenen ise (oy kullanma oranı) bağımlı değişkendir.
Araştırmada elde edilen veriler analiz edilirken korelasyon ile nedensellik (sebep-sonuç) arasındaki farka çok dikkat edilmelidir. Korelasyon, iki değişkenin aynı anda değişmesi durumudur. Örneğin, gençlerin oy kullanma oranının düşük olması ile yaş arasında bir eş zamanlılık (korelasyon) bulunabilir; ancak '20 yaşında olmak oy kullanmamanın doğrudan sebebidir' denemez. İşin içine ekonomik durum, eğitim düzeyi ve siyasete güven gibi diğer değişkenler girdiğinde, ortaya çıkan ilişkiyi açıklamak üzere daha kapsamlı ampirik teoriler geliştirilir.
Siyaset bilimi, yirminci yüzyılın başlarından itibaren bağımsız bir akademik disiplin olarak kurumsallaşmıştır. Bu evrimsel süreçte üç büyük dalga etkili olmuştur. İlk dalga olan 'Kurumsal Yaklaşım', on dokuzuncu yüzyılda ulus devletlerin yükselişiyle paralel olarak gelişmiştir. Bu geleneksel yaklaşım; devletin resmi kurumlarını, anayasaları, yasaları, hükümet yapılarını ve yazılı kuralları incelemeyi esas almıştır. İlgi odağı büyük ölçüde devlet, yönetim ve resmi örgütlenme biçimleridir.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında ise kurumsalcı yaklaşıma tepki olarak 'Davranışçı Akım' ortaya çıkmıştır. Davranışçılar, siyaset biliminin kâğıt üzerindeki kurallarla ve normlarla değil, doğrudan gözlemlenebilir insan davranışlarıyla ilgilenmesi gerektiğini savunmuşlardır. Analiz düzeyini devletten bireye ve gruplara indirgemişlerdir. Davranışçılık; siyasi eylemlerdeki düzenlilikleri bulmayı, verileri nicelleştirmeyi (sayısallaştırmayı), anket ve istatistik gibi bilimsel teknikleri kullanmayı ve disiplinlerarası çalışmayı (psikoloji ve sosyoloji ile ortaklık) savunmuştur.
Davranışçı okul, siyasetin gayriresmi (informel) boyutunu ortaya çıkarmıştır. Örneğin, kurumsal yaklaşım bir parlamentonun yasa yapım sürecini sadece anayasal kurallar üzerinden incelerken; davranışçı yaklaşım milletvekillerinin oy verme tercihlerini etkileyen hemşehri ağlarını, etnik kökenlerini, lobicilik faaliyetlerini ve baskı gruplarıyla olan ilişkilerini analiz etmiştir. Böylece siyaset bilimi, katı bir ampirisizm ve nicel metodoloji kazanarak felsefeden uzaklaşmıştır.
1960'lara gelindiğinde, davranışçılığın katı ampirisizmine ve sadece bireysel davranışlara odaklanan indirgemeci yapısına yönelik eleştiriler artmıştır. Bu eleştiriler sonucunda, biyoloji ve sibernetik gibi alanlardan esinlenen 'Sistem Yaklaşımı' ve 'Yapısal-İşlevselcilik' akımları doğmuştur. Bu akımlar, hiçbir siyasal olgunun tek başına anlaşılamayacağını, her olgunun ancak daha büyük bir bütünün (sistemin) parçası olarak anlam kazanacağını savunmuşlardır. Vurgu, bireyden sisteme ve yapılara kaymıştır.
Yapısal-işlevselciliğin öncüsü Talcott Parsons, toplumu bir sistemler bütünü olarak görür. Her toplumun varlığını sürdürebilmesi için çevreye uyum, amaçların tatmini, toplumsal bütünleşme ve kalıpların korunması gibi işlevsel zorunlulukları vardır. Siyasal sistem, bu işlevleri yerine getiren bir alt sistemdir. Sistem içindeki yapılar (hükümet, mahkemeler vb.) bireylere belirli roller dağıtır. Dolayısıyla bireyin davranışı, aslında içinde bulunduğu yapının kendisine yüklediği role (örneğin hakimlik, savcılık rolü) bağlı olarak şekillenir.
David Easton tarafından geliştirilen 'Sistem Yaklaşımı' ise siyasal sistemi, çevresinden girdi alan ve çıktı üreten kapalı devre bir mekanizma olarak modeller. Çevreden gelen talepler ve destekler (girdiler), siyasal sistemin karar alma mekanizmalarında işlenerek yasalara ve politikalara (çıktılara) dönüştürülür. Bu çıktılar çevrede geri besleme (feedback) yaratır ve süreç döngüsel olarak devam eder. Her iki yaklaşımın da temel amacı, sistemin istikrarını ve dengesini (statükoyu) korumaktır.
Siyasal sistemlerin temel amacının denge ve uyum olduğunu savunan sistemci kuramlara en köklü itiraz Marksist yaklaşımdan gelmiştir. Karl Marx, kendi yaklaşımını 'bilimsel' olarak tanımlasa da, onun bilimselliği ampirik verilerin toplanmasından ibaret değildir; tarihsel sürecin maddeci bir temelde incelenmesine (tarihsel materyalizm) dayanır. Marksizm, toplumda uyum ve dengenin değil, sınıfsal bölünmelerden kaynaklanan uzlaşmaz bir çatışmanın esas olduğunu kabul eder.
Kapitalist toplumda üretim araçlarına sahip olan sermaye sınıfı (burjuvazi) ile emeğini satmaktan başka çaresi olmayan işçi sınıfı (proletarya) arasında yapısal bir çelişki vardır. Bu çelişki uzlaştırılamaz, çünkü sermayenin varlığı işçinin sömürülmesine bağlıdır. Bu bağlamda devlet ve siyaset, tarafsız veya denge kurucu mekanizmalar değildir. Komünist Manifesto'da belirtildiği gibi, modern devletin yürütme organı, burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden ibarettir. Siyaset, ekonomik alandaki sınıfsal sömürünün ve egemenliğin sürdürülmesini sağlayan bir araçtır.
Marksist yaklaşıma göre siyaset, kendi başına otonom (bağımsız) kuralları olan yalıtılmış bir alan değildir; kökeni toplumsal ve ekonomik ilişkilerin içindedir. Dolayısıyla siyaset, sınıfsal mücadelelerden bağımsız olarak analiz edilemez. Marx'tan sonra Lenin, Gramsci, Althusser ve Poulantzas gibi düşünürler de bu kuramsal çerçeveyi geliştirerek devletin, ideolojinin ve siyasal mücadelenin kapitalist sistemdeki belirleyici rollerini daha derinlemesine analiz etmişlerdir.