Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İktidar, siyaset biliminin en temel kavramlarından biri olup, bir şahıs, grup veya kurumun, başka bir şahıs, grup veya kurumun davranışlarını, düşüncelerini ve kararlarını belirleme, etkileme ve değiştirme kapasitesi olarak tanımlanır. Bu tanım, iktidarın sadece devlet veya hükümet düzeyinde değil, toplumsal hayatın her alanında var olduğunu gösterir. Örneğin, ailede ebeveynlerin çocukları üzerinde, okulda öğretmenin öğrencileri üzerinde kurduğu hiyerarşik ilişkiler de birer iktidar pratiğidir. Dolayısıyla iktidar, salt siyasal alanla sınırlı olmayıp, toplumsal hayatın düzenlenmesinde her an karşımıza çıkan yaygın bir ilişki biçimidir.
Siyaset teorisinde iktidarın doğasına yönelik tartışmalar iki ana kutupta toplanır: iradeci yaklaşım ve yapısalcı yaklaşım. İradeyi esas alan yaklaşımlar, iktidarı bir öznenin diğerleri üzerinde kasıt, arzu, çıkar veya inanca bağlı olarak doğrudan etkide bulunması şeklinde açıklar. Yapısal nedenleri öne çıkaran yaklaşımlar ise öznelerin kendi kişisel niyetlerinden bağımsız olarak, içinde bulundukları geniş toplumsal, siyasal veya kültürel sistemlerdeki konumları nedeniyle iktidar ilişkilerinin öznesi ya da nesnesi olduklarını savunur. Örneğin, öğretmen ve öğrenci rolleri arasındaki eşitsiz ilişki, eğitim sisteminin kurumsal yapısı ve öğretmeni kutsallaştıran kültürel örüntüler tarafından belirlenir. Fransız düşünür Michel Foucault'nun belirttiği gibi, iktidar özneleri bizzat yaratır; öğretmeni öğrencisiz, öğrenciyi öğretmensiz tanımlamak imkansızdır.
Steven Lukes, 'Power: A Radical View' adlı çalışmasında iktidarı 'A'nın B'ye, aksi halde tercih etmeyeceği bir şeyi yaptırabilmesi' olarak tanımlar ve iktidarın üç temel boyutunu ortaya koyar. İlk boyut, karar alma süreçlerinde bir kişinin veya grubun kendi irade ve çıkarını hakim kılmasıdır. İkinci boyut, gündem belirleme gücüdür; bu boyut doğrudan karar alma sürecine müdahale etmeden, neyin tartışılıp neyin tartışılamayacağını, neyin politikanın konusu olup olamayacağını örtük veya açık mutabakatlarla belirler. Üçüncü boyut ise düşünce kontrolüdür; bu boyutta iktidar, öznelerin arzu, istek ve düşüncelerini çeşitli mekanizmalarla manipüle ederek onların mevcut düzeni sorgulamasını engeller ve rızalarını üretir.
İktidarın uygulanma biçimleri de çeşitlilik gösterir. Bunların başında güç gelir; ancak güç iktidarın kendisi değil, onun fiziksel araçlarla (polis zoru, savaş, boykot, pasif direniş vb.) uygulanma biçimidir. İktidarın diğer uygulama biçimleri arasında, tarafların bilgiye dayalı olarak ikna edilmesi; gizleme, çarpıtma ve yalan yöntemlerini içeren manipülasyon; ve maddi ya da gayri maddi teşviklerin dağıtılmasına dayanan takas yöntemi yer alır. İktidar uygulamalarında en kalıcı ve kazançlı yöntem, kaba güce başvurmak yerine karşı tarafın rızasını üretebilmektir.
İktidarın rıza üreterek yönetme hakkına dönüşmesi, onu otorite haline getirir. İktidar ve otorite birbirinden farklı kavramlardır; bir yönetici yasal olarak iktidarı elinde bulundurabilir ancak toplum nezdinde otoriteye sahip olmayabilir. Örneğin, 1979 İran Devrimi öncesinde Şah Pehlevi iktidarı elinde tutarken, sürgündeki Humeyni halk üzerinde daha yüksek bir otoriteye ve mobilize etme gücüne sahipti. Otoritenin varlığı, iktidarın meşru görülmesiyle doğrudan ilişkilidir. Meşruiyet ise yasallıkla aynı şey değildir; bir uygulama yasal olsa bile toplum tarafından onaylanmıyorsa meşruiyetini kaybedebilir. Ancak modern toplumlarda yasallık, kaynağını yurttaş egemenliğinden aldığı için meşruiyetin en önemli dayanaklarından biridir.
Alman sosyolog Max Weber, meşruiyetin doğasını anlamak için üç temel 'ideal tip' geliştirmiştir. Bunlardan birincisi geleneksel meşruiyettir. Bu tipte, iktidara itaat etmenin temelinde köklü gelenekler, dinsel ve kutsal inanışlar yer alır. Toplumlar durağandır ve zaman algısı döngüseldir. Geleneksel otoritenin en belirgin işleyiş biçimi patrimonyalizmdir (pederşahilik). Bu sistemde yöneten, devletin ve mülkün sahibi olarak yönetim işini kişisel bir mesele gibi görür; yöneten ile yönetilen arasındaki ilişki hak ve sorumluluklara değil, yönetenin lütfuna veya cezalandırmasına dayanır.
Weber'in ikinci meşruiyet tipi yasal-ussal meşruiyettir. Modern, karmaşık işbölümüne sahip, bürokratikleşmiş toplumlarda geçerlidir. Bu toplumlarda değişim esas olduğu için meşruiyetin kaynağı gelenekler değil, günün ihtiyaçlarını karşılayan, öngörülebilir ve akılcı kurallardır. Kayırmacılığın yerini liyakat, keyfiyetin yerini ise yöneticileri de bağlayan soyut yasalar alır. Üçüncü tip olan karizmatik otorite ise kitlelerin bir lidere olağanüstü, kahramanca veya kutsal özellikler atfetmesiyle oluşur. Karizmatik otorite kuralları ve bürokrasiyi dışlar; ancak liderin beklentileri karşılayamaması durumunda karizmanın rutinleşmesi süreci başlar ve otorite zamanla geleneksel ya da yasal-ussal yapıya dönüşür.
Otorite kavramına yönelik farklı ideolojik yaklaşımlar mevcuttur. Liberal yaklaşım, otoriteyi bireylerin can ve mal güvenliğini korumak için özgürlüklerinin bir kısmından vazgeçtikleri bir 'gerekli kötülük' olarak görür ve sınırlandırılmasını savunur. Muhafazakarlar ise otoritenin yapay bir sözleşmeyle değil, ailedeki ebeveyn otoritesi gibi doğal süreçlerle oluştuğunu ve toplumsal birliği sağladığını iddia eder. Frankfurt Okulu düşünürlerinden Wilhelm Reich ve Theodor Adorno ise otoriteyi eleştirerek, ailedeki pederşahi yapının bireyleri faşist rejimlere itaate hazır hale getirdiğini (otoriter kişilik) savunmuşlardır.
Sınıfsal analizleri temel alan Marksist yaklaşım, kapitalist toplumlarda bir sınıfın diğer sınıflar üzerindeki egemenliğini nasıl sürdürdüğünü ve rızayı nasıl ürettiğini sorgular. Bu soruya en kapsamlı yanıtı İtalyan düşünür Antonio Gramsci vermiştir. Gramsci, kapitalist devletin sadece zor ve baskı aygıtlarından ibaret olmadığını, gücünü esas olarak toplumsal rıza mekanizmalarından aldığını savunur. Gramsci'ye göre devlet, 'zor' ve 'rıza' mekanizmalarının diyalektik bir birlikteliğidir. Hegemonya, egemen bir sınıfın sadece ekonomik üstünlük kurmakla kalmayıp, kendi dünya görüşünü, değerlerini ve kültürünü sivil toplum aracılığıyla tüm topluma yayması ve kabul ettirmesidir.
Gramsci'ye göre hegemonya sivil toplum alanında inşa edilir. Sivil toplum; kiliselerden okullara, basından sendikalara ve parlamentoya kadar kamusal düşüncenin şekillendiği geniş bir alanı kapsar. Bu kurumlarda gerçekleşen süreçler basit birer kandırmaca değil, bireylerin toplumsallaşma kanallarıdır. Egemen sınıf, sivil toplum aracılığıyla kendi çıkarlarını tüm toplumun ortak çıkarıymış gibi sunar ve böylece işçi sınıfının rızasını devşirerek burjuva düzenini meşrulaştırır. Bu durum, sınıf mücadelesinin sadece fabrikalarda değil, kültürel ve ideolojik alanlarda da yürütülen bir hegemonya mücadelesi olduğunu gösterir.
Fransız Marksist filozof Louis Althusser ise rıza üretimini ideoloji kavramı üzerinden detaylandırır. Althusser'e göre ideoloji, bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla kurdukları hayali (muhayyel) ilişkiyi temsil eder. Toplumun ve üretim ilişkilerinin yeniden üretilebilmesi için işgücünün sadece fiziksel olarak değil, sisteme itaat edecek şekilde ideolojik olarak da yeniden üretilmesi gerekir. Althusser, bu işlevi yerine getiren yapıları 'Devletin İdeolojik Aygıtları' (aile, okul, medya, kilise vb.) olarak adlandırır. Bu aygıtlar içinde en kritik rolü okul üstlenir. İdeoloji, bireylere dışarıdan dayatılan bir soyutlama değil, gündelik pratikler ve roller (itaatkar vatandaş, iyi aile reisi vb.) aracılığıyla bireyi 'özne' olarak çağıran ve inşa eden somut bir yapıdır.