Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Vergi ilişkisi, hukuki niteliği gereği bir alacak-borç ilişkisidir. Bu ilişkinin alacaklı tarafında, egemenlik gücüne dayanarak vergi koyma, tarh ve tahsil etme yetkisine sahip olan aktif vergi öznesi yer alır. Aktif vergi öznesi esas olarak devlettir. Ancak devlet, kanunla belirlediği sınırlar çerçevesinde vergi tarh ve tahsil yetkisini belediyeler ve il özel idareleri gibi kamu tüzel kişilerine devredebilir.
Vergilendirme yetkisinin devlet içindeki dağılımı, ülkelerin yönetim biçimlerine göre farklılık gösterir. Türkiye gibi üniter devlet yapısına sahip ülkelerde vergi koyma yetkisi sadece merkezi devlete, dolayısıyla yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir. Buna karşılık, Amerika Birleşik Devletleri ve İsviçre gibi federatif devlet yapılarında, federal devletin yanı sıra federe devletlerin (eyaletlerin veya kantonların) de kendi sınırları içinde vergi koyma yetkileri bulunmaktadır.
Üniter devletlerde yerel yönetimlerin (belediyelerin) kendi iradeleriyle yeni bir vergi ihdas etme yetkileri yoktur. Belediyelerin yetki ve görevleri, yasama organı tarafından kanunla konulmuş olan vergileri tarh ve tahsil etmekle sınırlıdır. Örneğin, Türkiye'de uygulanan bina ve arazi vergisi, ilan ve reklam vergisi ile çevre temizlik vergisi gibi vergiler belediyeler tarafından tarh ve tahsil edilmektedir; ancak bu vergilerin mükellefini, konusunu, matrahını ve oranlarını belirleyen kanunlar doğrudan Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından çıkarılmaktadır.
Vergi ilişkisinin borçlu tarafında pasif vergi öznesi yer alır. Pasif vergi öznesi kapsamında mükellef ve vergi sorumlusu kavramları öne çıkar. Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu terettüp eden, yani verginin doğumuna yol açan olayla ilişkisi nedeniyle vergi borcunu kendi geliri veya servetinden ödemekle yükümlü olan gerçek veya tüzel kişidir. Vergi sorumlusu ise mükellefin vergi borcunun ödenmesinden ve diğer vergi ödevlerinin yerine getirilmesinden sorumlu tutulan üçüncü kişidir.
Vergi hukukunda ehliyet konusu, Medeni Hukuk'taki fiil ehliyeti kurallarından tamamen farklı bir esasa dayanır. Türk Medeni Kanunu'na göre hakları bizzat kullanabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak (fiil ehliyeti) gerekirken, Vergi Usul Kanunu'nun 9. maddesi uyarınca mükellefiyet ve vergi sorumluluğu için kanuni ehliyet şart değildir. Bu duruma 'vergi ehliyeti' denir. Medeni hukuka göre fiil ehliyeti olmayan bir bebek veya kısıtlı bir birey, kendisine miras kalan bir gayrimenkul nedeniyle emlak vergisi mükellefi olabilir.
Hukuki ehliyeti bulunmayan küçüklerin veya kısıtlıların mükellef olabilmesi, onlara resen dava açma veya beyanname verme yetkisi kazandırmaz. Bu kişilerin vergiye ilişkin tüm maddi ve şekli ödevleri kanuni temsilcileri (veli, vasi veya kayyım) tarafından yerine getirilir. Kanuni temsilciler, temsil ettikleri kişilerin vergisel yükümlülüklerini yerine getirmekle görevlidirler. Vergi hukukunda kanuni ehliyetin aranmaması, vergi güvenliğinin sağlanması ve hiç kimsenin yaş veya kısıtlılık durumunu öne sürerek vergiden kaçınamaması amacını taşır.
Vergi hukukunun bağımsızlığı ve ekonomik yaklaşım ilkesinin bir sonucu olarak, vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasaklanmış bir faaliyetten kaynaklanması mükellefiyeti ve vergi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Vergi Usul Kanunu'nun 9. maddesinin ikinci fıkrasında bu kural açıkça hükme bağlanmıştır. Kanun koyucunun yasal olmayan faaliyetleri de vergilendirmesinin temel nedeni, yasal çerçevede dürüstçe çalışan mükellefler ile yasa dışı işler yapanlar arasında haksız rekabetin ve ekonomik eşitsizliğin ortaya çıkmasını önlemektir.
Bu kuralın en somut örneklerinden biri, yasa dışı uyuşturucu madde ticareti veya kaçakçılık faaliyetleridir. Kanun dışı uyuşturucu madde ticaretinden elde edilen kazançlar gelir vergisine tabi olduğu gibi, bu kapsamda Türkiye'de yapılan teslimler de katma değer vergisinin konusuna girer. Benzer şekilde, sahte fatura ticareti yapmak Vergi Usul Kanunu'nun 359. maddesine göre hapis cezasını gerektiren bir kaçakçılık suçu olmasına rağmen, bu işlemden komisyon geliri elde eden kişinin kazancı gelir vergisine tabi tutulur.
Yasa dışı faaliyetlerin vergilendirilmesi, bu faaliyetlerin devlet tarafından hukuken onaylandığı veya yasallaştırıldığı anlamına gelmez. Ceza hukuku yönünden faillere hak ettikleri cezalar verilirken, mali hukuk yönünden de elde ettikleri haksız kazançlar üzerinden vergi tarh edilir. Böylece hem suç teşkil eden fiiller cezalandırılmış olur hem de bu fiillerden elde edilen ekonomik değerlerin vergisiz kalması engellenerek mali adalet sağlanır.
Vergi sorumluluğu, vergi idaresinin vergi alacağını daha düşük maliyetle, güvenli ve kolay bir şekilde tahsil etmesini sağlayan önemli bir müessesedir. Vergi sorumluluğunun en yaygın türlerinden biri kanuni temsilcilerin sorumluluğudur. Bu sorumluluk Vergi Usul Kanunu'nun 10. maddesinde 'kusur sorumluluğu' (subjektif sorumluluk) esasına göre düzenlenmiştir. Buna göre, kanuni temsilciler ancak kendilerine düşen ödevleri yerine getirmemeleri nedeniyle vergi mükellefin varlığından alınamazsa kendi kişisel mal varlıklarıyla sorumlu olurlar.
Buna karşılık, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un mükerrer 35. maddesinde kanuni temsilciler için 'kusursuz sorumluluk' (objektif sorumluluk) esası getirilmiştir. Bu maddeye göre, kanuni temsilciler ödevlerini yerine getirip getirmediklerine bakılmaksızın, mükellefin mal varlığından tahsil edilemeyen kamu alacaklarını kendi kişisel mal varlıklarından ödemekle yükümlüdürler. Danıştay'ın yerleşik içtihatlarına göre, Vergi Usul Kanunu kapsamındaki vergi alacakları için VUK m. 10, bunun dışındaki fiyat farkı, kur farkı gibi kamu alacakları için ise AATUHK mükerrer m. 35 uygulanmalıdır.
Vergi sorumluluğunun diğer önemli türleri arasında vergi kesenlerin (stopaj yapanların) sorumluluğu, mirasçıların sorumluluğu, meslek mensuplarının (SM, SMMM, YMM) sorumluluğu, tasfiye memurlarının sorumluluğu ve limited şirket ortaklarının sorumluluğu yer alır. Mirasçılar, ölen mükellefin vergi borçlarından miras payları oranında sorumlu olurlar; ancak cezaların şahsiliği ilkesi gereği vergi cezaları mirasçılara geçmez ve ölümle birlikte düşer. Limited şirket ortakları ise şirketten tahsil edilemeyen kamu alacaklarından sermaye payları oranında doğrudan doğruya ve kendi mal varlıklarıyla sorumludurlar.
Vergi nesnesine ilişkin kavramların başında verginin konusu, matrahı, kaynağı, oranı ve tarifesi gelir. Verginin konusu, üzerinden vergi alınan ekonomik değer, mal, hizmet, fiil veya işlemlerdir. Matrah ise vergi borcunu hesaplamak amacıyla vergi konusunun indirgendiği teknik-fiziksel veya ekonomik-parasal büyüklüktür. Matrahın tespiti için idarece takdir, karine, götürü ve beyan usulleri uygulanır. Çağdaş vergi sistemlerinin ve Türk vergi sisteminin benimsediği temel usul, mükellefin kendi durumunu yazılı olarak bildirdiği beyan usulüdür.
Vergi tarifesi, vergi borcunun hesaplanabilmesi için matraha uygulanan ölçüleri ve oranları gösteren cetvellerdir. Tarifeler, matrah ile vergi oranı arasındaki ilişkiye göre tek oranlı (düz), artan oranlı ve tersine artan oranlı olmak üzere üç gruba ayrılır. Artan oranlı tarifelerde matrah yükseldikçe vergi oranı da artar; bu durum mali güce göre vergilendirme ve sosyal adalet ilkelerine hizmet eder. Vergi yükü ise ödenen verginin gelire oranıdır ve bireysel düzeyde veya makroekonomik düzeyde (toplam vergi gelirlerinin milli gelire oranı) hesaplanabilir.
Vergi kanunlarında mükellefiyeti veya vergi konusunu daraltan muafiyet, istisna ve indirim gibi müesseseler de mevcuttur. Muaflık, vergi kanunlarındaki mükellef tanımı içinde yer alan bazı kişi ve kurumların vergi dışı tutulmasıdır (esnaf muaflığı gibi). İstisna ise esasen vergilendirilmesi gereken bazı vergi konularının vergi kapsamı dışında bırakılmasıdır (serbest meslek kazançları istisnası gibi). İndirim ise vergi matrahının hesaplanması sırasında matrahtan düşülmesine izin verilen tutarları ifade eder (şahıs sigorta primleri veya AR-GE harcamaları gibi).