Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Vergi kanunlarının zaman bakımından uygulanması, bir kanunun ne zaman yürürlüğe gireceğinin, ne zaman yürürlükten kalkacağının ve geçmişteki olaylara uygulanıp uygulanamayacağının (geriye yürüme) belirlenmesini kapsar. Vergi kanunları, metinlerinde özel bir yürürlük tarihi belirtilmişse o tarihte, belirtilmemişse Resmî Gazete’de yayımlandıkları tarihten itibaren 45 gün sonra yürürlüğe girerler. Uygulamada kanunların yürürlük tarihinin yayım tarihinden önceki bir tarih olarak belirlendiği geriye dönük uygulamalara da rastlanmaktadır.
Vergi kanunlarının yürürlükten kalkması açık ilga (açık olarak kaldırma) veya zımni ilga (üstü kapalı kaldırma) şeklinde gerçekleşir. Süreli kanunlarda sürenin bitmesi, yeni kanunda açık hüküm bulunması veya Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararları açık ilgaya örnektir. Zımni ilga ise önceki hükmün uygulanmasını imkansız kılan yeni bir düzenlemenin yapılmasıyla olur. Bu durumda, sonraki özel kanun önceki genel kanunu zımnen ilga ederken, sonraki genel kanun önceki özel kanunu yürürlükten kaldırmış sayılmaz.
Vergi hukukunda hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri gereğince kanunların geriye yürümemesi esastır. Anayasa'nın 38. maddesi uyarınca aleyhe olan ceza hükümleri geriye yürütülemezken, lehe olan ceza hükümleri geriye yürütülür. Vergi kanunlarının geriye yürüyerek yeni yükümlülükler getirmesini engelleyen açık bir anayasal hüküm bulunmamaktadır. Bu durum, devletin olağanüstü dönemlerde geçmişe yönelik vergi salma ihtiyacı duymasıyla açıklanmakta ve uygulamada geçmişi kapsayan mali yükümlülükler getirilmesine yol açmaktadır.
Vergi kanunlarının yer bakımından uygulanmasında temel kural mülkilik (yersellik) ilkesidir. Bu ilke, devletin egemenlik sınırları içinde gerçekleşen tüm iktisadi faaliyetleri ve elde edilen kazançları, kişilerin uyruğuna bakılmaksızın vergilendirmesini ifade eder. Diğer taraftan şahsilik (kişisellik) ilkesi, kişilerin yabancı ülkede bulunsalar dahi uyrukluk veya ikametgah (yerleşim yeri) bağları nedeniyle kendi devletlerinin vergi kanunlarına tabi olmalarını öngörür.
Türk vergi sisteminde bu iki ilke bir arada uygulanmaktadır. Gelir ve kurumlar vergisinde tam mükellefiyette şahsilik ilkesi geçerliyken, dar mükellefiyette yersellik ilkesi uygulanır. Katma değer vergisi, özel tüketim vergisi, bina ve arazi vergilerinde tamamen yersellik ilkesi benimsenmiştir. Veraset ve intikal vergisinde ise hem yersellik hem de kişisellik ilkeleri karma bir şekilde uygulanmaktadır.
Farklı devletlerin farklı ilkeleri benimsemesi uluslararası çifte vergilendirme sorununu doğurur. Çifte vergilendirmeyi önlemek amacıyla iç hukukta tek taraflı olarak indirim, mahsup ve istisna yöntemleri uygulanır. İndirim yönteminde yabancı ülkede ödenen vergi matrahtan düşülür; mahsup yönteminde yabancı ülkede ödenen vergi Türkiye'de hesaplanan vergiden indirilir; istisna yönteminde ise yurt dışı kazançlar Türkiye'de vergi dışı bırakılır.
Yorum, soyut hukuk kuralı ile somut olay arasında mantıksal bir ilişki kurarak kanun koyucunun gerçek iradesinin ortaya çıkarılması işlemidir. Yorumu yapan makama göre yorum türleri yasama, idari, yargısal ve bilimsel yorum olmak üzere dörde ayrılır. Yasama yorumu, kanunu koyan meclisin yorum yapmasıdır; 1924 Anayasası'nda yer alırken, kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırılığı nedeniyle 1961 ve 1982 anayasalarında kaldırılmıştır.
İdari yorum, vergi idaresinin genel tebliğ, sirküler ve özelgeler (mukteza) aracılığıyla yaptığı yorumdur ve yargı organlarını bağlamaz. Yargısal yorum, vergi mahkemeleri ve Danıştay gibi yargı mercilerinin uyuşmazlıkları çözerken yaptıkları yorumdur. Mahkemelerin bireysel kararları sadece davanın taraflarını bağlarken, Danıştay'ın içtihadı birleştirme kararları tüm yargı mercileri ve idare için bağlayıcı nitelik taşır. Bilimsel yorum (doktrin) ise akademisyenlerin yaptığı, bağlayıcılığı olmayan ancak yol gösterici yorumlardır.
Vergi hukukunda yorum yapılırken deyimsel (lafzi), sistematik, tarihi ve amaçsal yorum yöntemlerinden yararlanılır. Vergi Usul Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca vergi kanunları lafzı ve ruhu ile hüküm ifade eder. Lafzın açık olmadığı durumlarda kanunun konuluş amacı (tarihi ve amaçsal yorum) ile kanunun yapısındaki yeri ve diğer maddelerle olan bağlantısı (sistematik yorum) dikkate alınır.
Ekonomik yaklaşım ilkesi, amaçsal yorumun vergi hukukuna özgülenmiş özel bir biçimidir. Bu ilkeye göre, vergiyi doğuran olayın saptanmasında ve kanun hükümlerinin uygulanmasında, hukuki biçimlerin arkasındaki gerçek ekonomik nitelik ve maddi öz esas alınır. Ekonomik yaklaşım, mükelleflerin vergi yükünü azaltmak amacıyla özel hukuk biçimlerini olağan dışı ve yapay yollarla kötüye kullanmalarını ifade eden "peçeleme" işlemlerinin ortaya çıkarılmasında en önemli araçtır.
Ekonomik yaklaşım ilkesinin sınırını anayasal kanunilik ilkesi ve bunun bir uzantısı olan kıyas yasağı oluşturur. Vergi Usul Kanunu'nda ekonomik yaklaşıma geniş bir alan tanınmış olsa da, bu durum idareye veya yargıya kıyas yoluyla yeni bir vergi yükümlülüğü ihdas etme yetkisi vermez. Ekonomik yaklaşım sadece mevcut kuralların gerçek ekonomik duruma uygulanmasında bir yorum aracı olarak kullanılabilir.
Kanunda bir hukuki sorun hakkında hüküm bulunmamasına boşluk denir. Özel hukukta hakim, kıyas yoluyla veya kendisini kanun koyucu yerine koyarak hukuk yaratıp boşluğu doldurabilir. Ancak vergi hukukunda kanunilik ilkesi gereği kıyas yapmak ve hakimin hukuk yaratması yasaktır. Vergi kanunlarındaki boşluklar ancak yasama organının kanun çıkarmasıyla doldurulabilir. Doktrinde usul kurallarındaki boşlukların kıyasen doldurulabileceği savunulsa da maddi vergi hukukunda bu kesinlikle yasaktır.
Vergi hukukunda kıyas yasağının aşılmaması için yasama organı tarafından "tipleştirme" (modelleştirme) yöntemine başvurulur. Tipleştirme, vergiye tabi olayların kanunda soyut modeller halinde tanımlanmasıdır. Somut olayın bu soyut modele uygunluk göstermesine ise "tipiklik" denir. Somut olay kanundaki tipe tam olarak uyduğunda vergi borcu kendiliğinden doğar.
Vergi hukukunda ispat, vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetinin delillerle ortaya konulmasıdır. VUK m. 3 uyarınca, vergiyi doğuran olay ve buna ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti yemin hariç her türlü delille ispatlanabilir. İktisadi, ticari ve teknik icaplara uymayan veya olayın özelliğine göre normal olmayan bir durumu iddia eden taraf, bu iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. Vergiyi doğuran olayla ilgisi doğal ve açık olmayan tanık ifadeleri ise ispat vasıtası olarak kabul edilmez.