Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
1982 Anayasası’nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti laik bir devlettir. Türk anayasal tarihinde laiklik ilkesinin gelişimi aşamalı bir seyir izlemiştir. 1876 Kanun-u Esasi devletin dininin 'din-i İslam' olduğunu açıkça düzenlemişti. 1921 Anayasası'nda ise devletin dini konusunda herhangi bir hükme yer verilmemiştir. 1924 Anayasası'nın ilk halinde de 1876'daki gibi devletin dininin İslam olduğu belirtilmiş, ancak 1928 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle bu ibare metinden çıkarılmıştır. Nihayet 1937 yılında yapılan değişiklikle, laiklik ilkesi altı umde ile birlikte devletin temel niteliklerinden biri olarak 1924 Anayasası'nın 2. maddesine eklenmiştir.
1961 ve 1982 Anayasaları da laiklik ilkesini cumhuriyetin değiştirilemez nitelikleri arasında korumuş ve bu kavrama daha geniş bir yer ayırmışlardır. Özellikle 1982 Anayasası'nda laiklik ilkesi; Başlangıç kısmı ile 2, 13, 14, 24 ve 68. maddelerde açıkça zikredilmektedir. Bu durum, laikliğin 1982 Anayasası'nda cumhuriyetin nitelikleri arasında en yoğun şekilde vurgulanan ve en fazla atıf yapılan ilke olduğunu ortaya koymaktadır.
Laiklik sözcüğünün etimolojik kökeni eski Yunanca ve Latinceye dayanır. Yunanca 'laos' ruhbandan olmayan, 'laikos' ise halka ilişkin anlamına gelir. Latince kökeninde ise din işleriyle ilgisi olmayan anlamını taşır. Dilimize Fransızcadan geçen laiklik ilkesinin, anayasa hukuku öğretisinde Ergun Özbudun tarafından belirtildiği üzere iki temel cephesi vardır: 'din hürriyeti' ve 'din-devlet işlerinin ayrılığı'. Din hürriyeti de kendi içinde inanç hürriyeti ve ibadet hürriyeti olarak ikiye ayrılmaktadır.
İnanç hürriyeti, kişinin istediği dini seçme, seçmeme veya dinden çıkma serbestisini ifade eder. 1982 Anayasası'nın 24. maddesinin 1. fıkrası herkesin vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahip olduğunu belirtirken, 3. fıkrası kimsenin inançlarını açıklamaya zorlanamayacağını, bunlardan dolayı kınanamayacağını ve suçlanamayacağını hükme bağlayarak bu hakkı mutlak ve sınırsız bir çekirdek hak olarak tanımıştır. İbadet hürriyeti ise dinin gereklerini, ayin ve törenlerini serbestçe yerine getirebilmeyi kapsar. Anayasa'nın 24. maddesinin 2. fıkrasına göre ibadet hürriyeti, 14. maddedeki temel hakların kötüye kullanılması yasağına aykırı olmamak şartıyla serbesttir. Ayrıca ibadet etmeme hürriyeti de anayasal güvence altındadır; kimse ibadete veya ayinlere katılmaya zorlanamaz.
Bir devletin laik devlet olarak nitelendirilebilmesi için beş temel şartı bir arada taşıması gerekir. İlk şart, devletin resmi bir dininin olmamasıdır. Din kurallarının muhatabı manevi yaptırımlarla karşılaşacak olan gerçek kişilerdir; tüzel kişiliği haiz olan devletin bir dininin olması hukuken anlamsızdır. Ancak günümüzde İsrail, Yunanistan ve Norveç gibi bazı ülkelerin anayasalarında resmi din veya mezhep düzenlemeleri yer almaktadır. İkinci şart, devletin tüm dinler karşısında tarafsız olması ve hiçbir dini himaye etmemesidir. Bu bağlamda, 1982 Anayasası'nın 24. maddesinin 4. fıkrasında düzenlenen zorunlu din kültürü ve ahlak bilgisi öğretimi öğretide tartışmalıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) de kararlarında yazılı hükümden ziyade uygulamadaki din öğretimi niteliğini esas alarak bu durumu değerlendirmektedir.
Üçüncü şart, devletin tüm din mensuplarına eşit davranmasıdır. Bu durum Anayasa'nın 10. maddesindeki kanun önünde eşitlik ilkesiyle güvenceye bağlanmıştır. Dördüncü şart, devlet kurumları ile din kurumlarının birbirinden ayrı olmasıdır. Lâik bir devlette din kurumları devlet fonksiyonu, devlet kurumları da din fonksiyonu icra edemez. Bu açıdan, genel idare içinde Başbakanlığa bağlı olarak yapılandırılmış olan Diyanet İşleri Başkanlığı'nın (DİB) konumu öğretide tartışmalıdır; zira din hizmetlerinin bir kamu hizmeti olarak devlet eliyle yürütülmesi 'devlete bağlı din' görünümü arz etmektedir.
Beşinci şart ise devlette hukuk kurallarının kaynağının beşer iradesi olmasıdır. Laik bir devlette hukuk kuralları meşruiyetini dinsel referanslardan alamaz. Din kuralları ile hukuk kurallarının adam öldürmeyi yasaklamak gibi ortak amaçları veya benzer içerikleri olabilir; ancak bu durum hukuk kurallarının kaynağının din olduğunu göstermez. Hukuk kurallarının dinsel kurallara uygun olmak zorunda olduğu devletler laik devlet niteliği taşıyamazlar.
1982 Anayasası’nın 2. maddesinde düzenlenen sosyal devlet ilkesi, Türk hukuk sistemine ilk kez 1961 Anayasası ile girmiştir. Ergun Özbudun'a göre sosyal devlet; sosyal barışı ve sosyal adaleti sağlamak amacıyla devletin sosyal ve ekonomik hayata aktif müdahalesini gerekli ve meşru gören bir anlayıştır. Bu ilkenin temel amacı, her vatandaşa insan onuruna yaraşır asgari bir hayat seviyesi sunmak ve onları sosyal güvenceye kavuşturmaktır.
Sosyal devletin tarihsel karşıtı, klasik liberalizmi temsil eden 'jandarma devlet' anlayışıdır. Jandarma devlet sadece savunma, güvenlik ve adalet hizmetlerini üstlenir, ekonomik ve sosyal hayata müdahale etmez. Sanayileşme ve Fransız İhtilali sonrasında Avrupa'da yaşanan derin gelir adaletsizlikleri ve sınıf çatışmaları, jandarma devlet modelinin terk edilerek sosyal devlet modeline geçilmesini zorunlu kılmıştır. Sosyal devlet, üretim araçlarının mülkiyetini devlete veren ve piyasayı tamamen dışlayan sosyalist devletten farklıdır; zira sosyal devlet özel mülkiyeti ve serbest piyasa ekonomisini tanır.
Sosyal devleti gerçekleştirmek için kullanılan temel yöntemlerden ilki sosyal hakların (isteme haklarının) tanınmasıdır. Çalışma, asgari ücret, sosyal güvenlik, konut, sağlık ve eğitim hakları bu gruptadır. Ancak Anayasa'nın 65. maddesi uyarınca devlet, bu görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. İkinci yöntem, gelir ve servet eşitsizliklerinin azaltılmasıdır. Anayasa'nın 73. maddesindeki mali güce göre vergilendirme esası uyarınca 'artan oranlı vergi' sistemi uygulanır. Üçüncü yöntem ise kamu yararının gerektirdiği hallerde peşin ödeme şartıyla yapılan kamulaştırma (m.46), toprak reformu (m.44) ve devletleştirme (m.47) uygulamalarıdır.
Hukuk devleti, faaliyetlerinde hukuk kurallarına bağlı olan ve vatandaşlarına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Tarihsel süreçte mülk devleti (toprak sahibinin egemen olduğu), polis devleti (hükümdarın kurallarla bağlı olmadığı ancak kamu refahı için müdahale edebildiği) ve hazine teorisi (fiskus teorisi - devletin mali işlemlerinden dolayı özel hukuk tüzel kişisi gibi dava edilebildiği sistem) aşamalarından geçilerek modern hukuk devleti anlayışına ulaşılmıştır.
Modern bir hukuk devletinde yasama, yürütme ve yargı organları hukuka bağlı olmak zorundadır. Yasama organı Anayasa'nın 11. maddesi uyarınca Anayasa hükümleriyle bağlıdır ve Anayasa'ya aykırı kanun yapamaz; bu denetim anayasa yargısı tarafından gerçekleştirilir. Yürütme organının bağlılığı ise her türlü idari eylem ve işlemin hukuka uygun olmasını gerektirir. Tüzükler ve yönetmelikler kanunlara aykırı olamaz. Anayasa'nın 125. maddesi uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır ve idare kendi eylemlerinden doğan zararları tazmin etmekle yükümlüdür.
Hukuk devletinin Türkiye'deki istisnalarını yargı yolu kapalı olan işlemler oluşturur. Bunlar; Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler, Yüksek Askerî Şura’nın terfi ve kadrosuzluktan emekliye ayırma dışındaki kararları, Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun meslekten çıkarma dışındaki kararları ve Sıkıyönetim komutanının işlemleridir. Hukuk devletinin diğer özel gerekleri ise hakimlerin bağımsızlığı (m.138-139), idari işlemlerin belirliliği, kazanılmış haklara saygı, hukuki güvenlik, geçmişe etki yasağı ve idarenin kusurlu/kusursuz sorumluluğudur.
Eşitlik ilkesi, Anayasa'nın 10. maddesinde 'kanun önünde eşitlik' başlığı altında düzenlenmiştir. Bu ilkenin muhatapları devlet organları, kanun koyucu (yasama) ve kanun uygulayıcılarıdır (idare). Yasama organı eşitliğe aykırı kanun yapamaz, idare ise kanunları kişilere göre farklı uygulayamaz. Eşitliğin iki türü vardır: Mutlak eşitlik (herkesin her koşulda aynı kurallara tabi olması) ve nispi eşitlik (aynı durumda olanların aynı, farklı durumda olanların farklı kurallara tabi olması).
Anayasa Mahkemesi kararlarında nispi eşitlik anlayışını benimsemiştir. Haklı bir nedene dayanmak şartıyla farklı statüdeki kişilere farklı kuralların uygulanması eşitlik ilkesine aykırı değildir. Örneğin, tüm üniversite öğrencilerine aynı disiplin yönetmeliğinin uygulanması nispi eşitliktir; ancak öğrencilere memurlarla aynı kuralların uygulanması mutlak eşitlik olurdu. Ayrıca kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit dul ve yetimleri ile gazi ve maluller için alınacak tedbirler (pozitif ayrımcılık) eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz.
1982 Anayasası'nın 2. maddesinde atıf yapılan 'Başlangıçta belirtilen temel ilkeler' anayasanın ayrılmaz bir parçasıdır. Bu ilkeler arasında Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlılık, Atatürk milliyetçiliği, milli egemenlik, anayasanın ve hukukun üstünlüğü, hürriyetçi demokrasi, kuvvetler ayrılığı, laiklik ve her Türk vatandaşının onurlu bir hayat sürdürme hakkı yer alır. Anayasa'nın 4. maddesi ise ilk üç maddede yer alan bu temel niteliklerin değiştirilmesini ve değiştirilmesinin teklif edilmesini yasaklamıştır.
Anayasa'nın ikinci kısmında temel hak ve hürriyetler düzenlenmiştir. Hak, hürriyetin somutlaştırılmış aracı iken; ödev, kişinin topluma ve diğer bireylere karşı sorumluluklarını (m.12/2) ifade eder. Temel haklar Georg Jellinek'in üçlü sınıflandırmasına uygun olarak anayasamızda üç ana başlık altında toplanmıştır: Kişi hakları ve ödevleri (negatif statü hakları), sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü hakları) ve siyasi haklar (aktif statü hakları).
Kişi hakları (negatif statü hakları), devletin bireyin alanına müdahale etmemesini gerektiren koruyucu haklardır. Konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, düşünce ve kanaat hürriyeti bu gruptadır. Sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü hakları), devletten olumlu bir edim ve hizmet talep etme yetkisi veren isteme haklarıdır; eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik hakları gibi. Siyasi haklar (aktif statü hakları) ise vatandaşların devlet yönetimine katılımını sağlayan seçme, seçilme ve parti kurma gibi haklardır.
Anayasa koyucu temel haklar konusunda ikili bir yaklaşım benimsemiştir. 12. maddenin 1. fıkrasındaki 'herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahiptir' ifadesi doğal hukuk doktrinine dayanırken; 2. fıkradaki hakların ödev ve sorumlulukları da içerdiğine dair hüküm pozitivist hak doktrinine işaret etmektedir. Bu durum anayasanın eklektik bir yaklaşım sergilediğini göstermektedir.
Temel hak ve özgürlükler sınırsız değildir; ancak olağan dönemlerde sınırlandırılabilmeleri Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen yedi katı şarta bağlıdır. İlk şart, sınırlamanın ancak kanunla yapılabilmesidir; idari işlemler veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle olağan dönemde haklar sınırlanamaz. İkinci şart, sınırlamanın anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmasıdır. Üçüncü şart, sınırlamanın sadece ilgili maddede belirtilen özel sebeplere dayanmasıdır. 2001 değişikliğiyle genel sınırlama sebepleri kaldırılmıştır.
Dördüncü şart, sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmamasıdır. Bu, çağdaş ve özgürlükçü batı demokrasilerindeki standartları ifade eder. Beşinci şart, sınırlamanın hakkın özüne dokunmamasıdır. Hakkın özü, dokunulduğu takdirde o hakkı anlamsız ve kullanılamaz kılan asli çekirdeğidir. Altıncı şart, sınırlamanın ölçülülük ilkesine uygun olmasıdır. Ölçülülük; başvurulan aracın amaca elverişli olmasını, sınırlama için gerekli olmasını ve araç ile amaç arasında orantısızlık bulunmamasını gerektirir. Yedinci şart ise sınırlamanın laik cumhuriyetin gereklerine aykırı olmamasıdır.
2017 anayasa değişikliğiyle sıkıyönetim rejimi kaldırılmış ve olağanüstü hal (OHAL) tek bir başlık altında 119. maddede düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanı; kalkışma, şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, tabii afet, salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım gibi durumlarda süresi altı ayı geçmemek üzere OHAL ilan edebilir. OHAL döneminde Cumhurbaşkanı, olağan dönemdeki sınırlamalara tabi olmaksızın temel hakları düzenleyen Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri çıkarabilir.
Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Ancak bu durumlarda dahi dokunulamayacak çekirdek haklar mevcuttur. Bunlar; savaş hukukuna uygun fiiller dışındaki ölümler hariç yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması, suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi ve masumiyet karinesidir.
Yabancıların temel hak ve özgürlükleri ise Anayasa'nın 16. maddesi uyarınca, milletlerarası hukuka uygun olmak kaydıyla kanunla sınırlandırılabilir. Ayrıca Anayasa'nın 14. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak veya laik ve demokratik cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kötüye kullanılmasını yasaklamıştır. Bu hüküm, militan (mücadeleci) demokrasi anlayışının anayasal bir yansımasıdır.