Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 7. maddesi uyarınca yasama yetkisi, Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) aittir ve bu yetkinin devredilmesi kesinlikle mümkün değildir. 1982 Anayasası, kendisinden önceki 1961 Anayasası'nın öngördüğü çift meclisli yapıyı (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu) terk ederek tek meclisli bir sistem kurmuştur. 1980 öncesi dönemde yaşanan siyasi tıkanıklıkların ve gecikmelerin sebeplerinden biri olarak Cumhuriyet Senatosu görüldüğü için, yeni anayasal düzende bu yapı tasfiye edilmiştir.
Anayasa'nın 75. maddesinde yapılan güncel düzenlemeye göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen altıyüz (600) milletvekilinden oluşmaktadır. Bu düzenleme, mecliste tek tip milletvekilliği ve tek yapılı meclis modelinin benimsendiğini açıkça ortaya koymaktadır. Yasama organının hukuki yapısı incelenirken, milletvekillerinin seçimi, seçilme yeterlilikleri, hukuki statüleri, sahip oldukları bağışıklıklar ve mali haklar anayasal ve yasal çerçevede ele alınmalıdır.
Milletvekili seçilebilmek için adayların Anayasa'nın 76. maddesinde belirtilen olumlu şartları taşımaları ve aynı maddede düzenlenen olumsuz şartları (engelleri) bünyelerinde barındırmamaları gerekir. En temel olumlu şartlardan ilki Türk vatandaşı olmaktır; ancak çifte vatandaşlığa sahip olmak milletvekili seçilmeye engel teşkil etmez. Yaş şartı bakımından, 2005 yılında 30'dan 25'e düşürülen seçilme yaşı, 2017 anayasa değişikliğiyle 18 yaşını doldurmuş olmaya kadar indirilmiştir. Öğrenim şartı olarak ise en az ilkokul mezunu olmak zorunludur.
Milletvekili seçilmeye engel olan olumsuz şartlar arasında kısıtlı olmamak, kamu hizmetlerinden yasaklı bulunmamak ve askerlikle ilişiği olmamak yer alır. 2017 değişikliğiyle askerlik hizmetini fiilen yapmış olma şartı yerine 'askerlikle ilişiği olmama' ifadesi getirilerek tecil veya tehir ettirmiş olanların da önü açılmıştır. Ayrıca, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ya da ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar ile affa uğramış olsalar dahi zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan veya terör eylemlerine katılma, devlet sırlarını açığa vurma gibi belirli suçlardan mahkum olanlar milletvekili seçilemezler.
Seçimlerin eş zamanlı yapılması kuralı gereğince, bir kişi aynı seçim döneminde hem milletvekilliğine hem de Cumhurbaşkanlığına aynı anda aday olamaz. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 16. maddesinde yapılan değişiklikle bu durum açıkça yasaklanmıştır.
Anayasa'nın 77. maddesine göre, TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde gerçekleştirilir. Normal seçim süreci bu şekilde işlerken, seçimlerin süresinden önce yenilenmesi (erken seçim) iki farklı yolla tetiklenebilir. İlk yol, TBMM'nin üye tamsayısının beşte üç (3/5) çoğunluğuyla (yani en az 360 milletvekilinin oyuyla) seçimlerin yenilenmesine karar vermesidir. İkinci yol ise Cumhurbaşkanı'nın kendi kararıyla seçimleri yenilemesidir. Her iki durumda da milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte icra edilir.
Seçimlerin geriye bırakılması (ertelenmesi) ise Anayasa'nın 78. maddesinde son derece sıkı şartlara bağlanmıştır. Yalnızca savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkan görülmezse, TBMM seçimleri bir yıl geriye bırakabilir. Savaş durumunun devam etmesi halinde bu erteleme kararı aynı usulle tekrarlanabilir. Bunun dışında hiçbir sebeple genel seçimlerin ertelenmesi mümkün değildir.
Ara seçimler ise TBMM üyeliklerinde boşalma olması halinde başvurulan özel bir seçim türüdür. Ara seçim her seçim döneminde kural olarak bir kez yapılır; genel seçimden 30 ay geçmedikçe ve gelecek seçime 1 yıl kala yapılamaz. Ancak boşalan üyeliklerin oranı %5'e (30 milletvekiline) ulaşırsa 3 ay içinde ara seçime gidilir. Eğer bir ilin veya seçim çevresinin TBMM'de hiç üyesi kalmazsa, boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk pazar günü ara seçim yapılması zorunludur.
Milletvekilliği sıfatı, seçim sonuçlarının il seçim kurulu tarafından tespit edilip tutanağa (mazbata) bağlanması ve bu tutanağın ilan edilmesi anında kazanılır. Meclis kürsüsünde yapılan andiçme töreni ise milletvekilliği sıfatını kazandıran bir işlem olmayıp, sadece milletvekilinin fiilen göreve başlamasını ve yasama çalışmalarına katılabilmesini sağlayan anayasal bir şarttır.
Milletvekilliği, normal şartlarda yasama döneminin sona ermesiyle biter. Ancak yasama dönemi sürerken de üyeliğin düşmesi mümkündür. Milletvekilinin istifa etmesi halinde düşme kararı, istifanın geçerliliğinin Başkanlık Divanınca tespitinden sonra Genel Kurulun basit çoğunluğuyla alınır. Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma hallerinde ise mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle üyelik kendiliğinden düşer. Milletvekilliğiyle bağdaşmayan bir görevi sürdürmekte ısrar edenlerin üyeliği Karma Komisyon raporu üzerine Genel Kurulun gizli oyuyla düşürülür. Son olarak, meclis çalışmalarına özürsüz veya izinsiz olarak bir ayda toplam beş birleşim günü katılmayanların milletvekilliği, üye tamsayısının salt çoğunluğunun (en az 301 oy) kararıyla düşürülebilir.
Yasama bağışıklıkları, milletvekillerinin görevlerini hiçbir baskı altında kalmadan yerine getirebilmeleri için tanınmış anayasal güvencelerdir ve ikiye ayrılır: Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı. Yasama sorumsuzluğu, milletvekillerinin meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşüncelerinden dolayı ömür boyu cezai açıdan sorumlu tutulamamalarını ifade eder. Bu bağışıklık mutlaktır, TBMM tarafından kaldırılamaz ve milletvekilliği sıfatı sona erdikten sonra da devam eder.
Yasama dokunulmazlığı ise milletvekillerinin seçimden önce veya sonra işledikleri iddia edilen suçlar nedeniyle Meclis kararı olmaksızın tutulamaması, sorgulanamaması, tutuklanamaması ve yargılanamaması güvencesidir. Dokunulmazlık nispi niteliktedir; TBMM Genel Kurulu kararıyla kaldırılabilir, sadece cezai takibata karşı korur (hukuk davalarını engellemez) ve milletvekilliği süresiyle sınırlı geçici bir koruma sağlar. Ağır cezayı gerektiren suçüstü halleri ile seçimden önce soruşturulmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın 14. maddesindeki devletin bütünlüğüne yönelik suçlar dokunulmazlık kapsamı dışındadır.