Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
1982 Anayasası'nın 175. maddesine göre, anayasanın değiştirilmesi süreci belirli nitelikli kurallara bağlanmıştır. Bu sürecin ilk aşaması olan teklif aşamasında, anayasa değişikliği önerisi sadece Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) üyeleri tarafından yapılabilir. Anayasa metninde açıkça belirtildiği üzere, üye tamsayısının en az üçte biri (mevcut 600 milletvekili üzerinden en az 200 milletvekili) tarafından yazılı teklif sunulması zorunludur.
2017 yılı anayasa değişiklikleri sonrasında parlamenter sistemden cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesiyle birlikte, yürütme organının (Bakanlar Kurulu'nun) kanun tasarısı sunma yetkisi kaldırılmıştır. Bu durum anayasa değişiklikleri için de geçerlidir. Dolayısıyla günümüz sisteminde yürütme organının doğrudan bir anayasa değişikliği teklifi sunma yetkisi bulunmamakta, süreç tamamen milletvekili orijinli olarak başlamaktadır.
Teklif aşamasında dikkat edilmesi gereken bir diğer husus, anayasanın değiştirilemeyecek hükümleridir. Anayasa Mahkemesi, anayasanın ilk üç maddesinde yer alan devletin şekli, cumhuriyetin nitelikleri, devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti gibi temel esasların değiştirilmesine yönelik teklifleri 'teklif edilemezlik' kuralı gereğince şekil bakımından denetleme yetkisine sahiptir.
Anayasa değişikliği tekliflerinin yasama organındaki görüşme usulü, sıradan kanunların görüşülmesinden önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Anayasanın 175. maddesi uyarınca, anayasa değişiklik teklifleri TBMM Genel Kurulu'nda iki defa görüşülmek zorundadır. Bu kural, aceleye getirilmiş anayasa değişikliklerini önlemek amacıyla getirilmiş olup hukuk öğretisinde 'ivedilikle görüşme yasağı' olarak adlandırılır.
İki görüşme arasında milletvekillerinin teklif üzerinde etraflıca düşünmesi, kamuoyunda tartışılması ve siyasi partiler arasında uzlaşı zeminlerinin aranması hedeflenir. Birinci görüşmede teklifin tümü ve maddeleri üzerinde durulurken, ikinci görüşmede sadece maddeler üzerinde verilen değişiklik önergeleri ve teklifin tümü oylanır.
Görüşmelerin bu şekilde iki turlu yapılması, anayasanın katı (sert) niteliğini koruyan en önemli usul güvencelerinden biridir. Sıradan kanun teklifleri için uygulanan hızlı yasalaşma süreçleri, anayasa değişiklikleri için kesinlikle uygulanamaz.
Bir anayasa değişikliği teklifinin TBMM Genel Kurulu'nda kabul edilebilmesi için üye tamsayısının en az beşte üç çoğunluğunun (360 milletvekili) kabul oyu vermesi gerekir. Kabul oylarının oranına göre Cumhurbaşkanı'nın önünde farklı anayasal yollar ve ihtimaller belirmektedir.
Eğer anayasa değişikliği teklifi üye tamsayısının beşte üçü ile üçte ikisi arasında (360 ila 399 oy arası) bir çoğunlukla kabul edilmişse, Cumhurbaşkanı bu değişikliği doğrudan onaylayıp yayımlayamaz. Bu durumda Cumhurbaşkanı'nın önünde iki yol vardır: Kanunu ya bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderecek ya da zorunlu olarak halkoyuna (referanduma) sunacaktır.
Eğer anayasa değişikliği teklifi üye tamsayısının üçte iki veya daha fazla (400 ve üzeri oy) çoğunluğuyla kabul edilmişse, Cumhurbaşkanı bu kanunu doğrudan onaylayıp Resmi Gazete'de yayımlayabilir, TBMM'ye geri gönderebilir veya kendi takdiriyle ihtiyari olarak halkoyuna sunabilir. Bu aşamada halkoylaması zorunlu değil, Cumhurbaşkanı'nın tercihine bağlıdır.
Cumhurbaşkanı tarafından TBMM'ye geri gönderilen anayasa değişikliği kanununun Meclis tarafından aynen kabul edilip tekrar Cumhurbaşkanı'na gönderilebilmesi için de nitelikli çoğunluklar aranır. Anayasa Mahkemesi'nin 2007 yılındaki yorumuna göre, geri gönderilen kanun Meclis tarafından 3/5 ile 2/3 çoğunluk arasında kabul edilirse Cumhurbaşkanı bunu zorunlu olarak halkoyuna sunar; 2/3 ve üzeri çoğunlukla kabul edilirse Cumhurbaşkanı isterse yayımlar, isterse halkoyuna sunar.
Halkoyuna sunulan anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girebilmesi için, halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun (yüzde 50 + 1) kabul oyu vermesi şarttır. Bu oylama sonucunda kabul edilen değişiklikler Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.
TBMM, anayasa değişikliklerinin halkoyuna sunulması aşamasında, hangi maddelerin birlikte, hangi maddelerin ise ayrı ayrı oylanacağını karara bağlama yetkisine sahiptir. Bu durum, seçmenin farklı nitelikteki değişiklikler üzerinde daha serbest irade göstermesine olanak tanır.