Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri, mutlak monarşi rejiminin sınırlandırılması yönündeki ilk somut adım olan 1808 tarihli Sened-i İttifak ile başlamaktadır. Bu belge, Türk anayasa hukukunda İngilizlerin ünlü Magna Carta'sına benzetilen tarihi bir dönüm noktasıdır. Süreç, yenilikçi Padişah III. Selim'in Nizam-ı Cedid reformlarına karşı Kabakçı Mustafa önderliğinde başlatılan 1807 isyanıyla tetiklenmiştir. III. Selim'in tahttan indirilmesi ve ardından öldürülmesi üzerine, Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa Paşa ordusuyla İstanbul'a yürüyerek düzeni sağlamış, II. Mahmut'u tahta çıkararak kendisi de Sadrazamlık makamına gelmiştir.
Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa, merkez ile taşra arasındaki kopan bağları yeniden kurmak ve devlet otoritesini tesis etmek amacıyla taşradaki güçlü feodal yapılar olan âyanları İstanbul'a davet etmiştir. 29 Eylül 1808'de Kâğıthane'de gerçekleştirilen ve 'meşveret-i amme' olarak adlandırılan büyük toplantıda, devlet ileri gelenleri ile âyanlar arasında bir uzlaşı sağlanmıştır. Bu uzlaşmanın sonucunda kaleme alınan Sened-i İttifak, Padişah II. Mahmut tarafından istemeyerek de olsa imzalanıp onaylanmıştır.
Sened-i İttifak; bir giriş, yedi şart ve bir zeyl (ek) bölümünden oluşmaktadır. Belgede padişahın devletin temeli olduğu vurgulanırken, âyanların sadrazamdan gelen emirleri padişah emri gibi kabul edeceği, hazine gelirlerinin toplanmasına yardımcı olacağı ve başkentte yeniçeri isyanı çıkarsa derhal yardıma geleceği taahhüt edilmiştir. Buna karşılık âyanların hanedanlık hakları, babadan oğula geçiş güvenceleri ve sadrazamın keyfi uygulamalarına karşı korunmaları garanti altına alınmıştır. Ayrıca halkın vergilendirilmesinde ölçülülük ve yargısız ceza verilmemesi gibi haklar da ilk kez bu metinle tanınmıştır.
Hukuki niteliği bakımından Sened-i İttifak, tek taraflı bir ferman veya kanunname değildir; hükümdar ile tebaanın güçlü temsilcileri arasında akdedilmiş iki taraflı bir sözleşme, yani bir 'misak'tır. Hazırlanış koşulları açısından Magna Carta gibi aşağıdan yukarıya bir dayatmayla değil, yukarıdan (sadrazam eliyle) organize edilmiş olsa da, padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandırması yönüyle Türk tarihindeki ilk anayasal belge olarak kabul edilir. Belge, Alemdar Mustafa Paşa'nın bir ay sonra yeniçeri isyanında öldürülmesiyle fiilen geçerliliğini yitirmiştir.
II. Mahmut'un ölümünün ardından tahta geçen Sultan Abdülmecit, Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa'nın telkinleriyle 3 Kasım 1839'da Gülhane Parkı'nda yabancı elçilerin ve halkın önünde Gülhane-i Hatt-ı Hümayunu'nu (Tanzimat Fermanı) okutmuştur. Bu ferman, biçimsel olarak Sened-i İttifak'tan farklı olarak tek taraflı bir irade beyanı, yani padişahın tebaasına haklar bahşettiği bir ferman niteliğindedir. Ancak içerdiği haklar ve getirdiği sınırlamalar bakımından Türk tarihinin ilk 'temel haklar beyannamesi' olarak kabul edilmektedir.
Tanzimat Fermanı ile can güvenliği, ırz ve namus dokunulmazlığı, mülkiyet hakkı, müsadere yasağı, mali güce göre vergilendirme, askerlik hizmetinin adalete uygun hale getirilmesi ve kanun önünde eşitlik gibi hayati ilkeler kabul edilmiştir. Padişah, bu fermanda ilan edilen ilkelere ve bu doğrultuda çıkarılacak kanunlara kendisinin de uyacağına dair Hırka-i Şerif dairesinde ulema ve vükela huzurunda yemin etmiştir. Bu durum, padişahın kendi iradesiyle kendi iktidarını sınırlandırdığı 'kanunun üstünlüğü' ilkesinin ilk açık göstergesidir.
Tanzimat Fermanı'nın imparatorluğun dağılma sürecini durduramaması ve Kırım Savaşı sonrasında Batılı devletlerin Paris Antlaşması öncesindeki baskıları üzerine, 28 Şubat 1856'da Islahat Fermanı ilan edilmiştir. Bu ferman, özellikle Müslümanlar ile gayrimüslim tebaa arasında tam bir hak eşitliği sağlamayı amaçlamıştır. Vergilendirmedeki ayrımcılıklar sonlandırılmış, gayrimüslimlere devlet memuru olma, eyalet meclislerinde temsil edilme ve kendi okullarını açma hakları tanınmıştır. Askerlik yapmak istemeyen gayrimüslimler için ise 'bedel-i nakdi' sistemi getirilmiştir. Islahat Fermanı, din temelli tebaa anlayışından eşit vatandaşlığa dayalı 'Osmanlı vatandaşlığı' kavramına geçişin temelini atmıştır.
Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesi ve V. Murat'ın akli dengesinin bozulması üzerine, anayasa ilan etme sözü veren II. Abdülhamit 31 Ağustos 1876'da tahta çıkarılmıştır. Padişah tarafından görevlendirilen ve asker, sivil bürokrat, Hristiyan üyeler ile ulemadan oluşan 'Cemiyet-i Mahsusa' adlı kurul, Fransız, Belçika, Prusya ve Polonya anayasalarını inceleyerek bir taslak hazırlamıştır. Bu taslak, 23 Aralık 1876'da Kanun-u Esasi adıyla ilan edilerek Osmanlı Devleti'nin ve Türk tarihinin ilk yazılı anayasası olarak yürürlüğe girmiştir.
Kanun-u Esasi'ye göre devletin yapısı üniter ve monarşiktir; resmi dili Türkçe, dini ise İslam'dır. Anayasa, 'Tebaa-yı Osmaniye'nin Hukuk-u Umumiyesi' başlığı altında kişi hürriyeti, konut dokunulmazlığı, basın hürriyeti, dilekçe hakkı ve kanuni hakim güvencesi gibi klasik hakları düzenlemiştir. Yasama organı, çift meclisli 'Meclis-i Umumi'dir. Bu meclis, üyeleri padişah tarafından ömür boyu atanmak üzere belirlenen 'Heyet-i Âyan' ve halkın seçtiği temsilcilerden oluşan 'Heyet-i Mebusan'dan meydana gelmektedir. Kanun yapma sürecinde padişahın mutlak veto yetkisi bulunmaktaydı.
Yürütme organının başında mutlak sorumsuz ve kutsal kabul edilen Padişah yer alırken, diğer kanatta sadrazam başkanlığındaki 'Heyet-i Vükela' (Bakanlar Kurulu) bulunuyordu. Bakanlar meclise karşı değil, doğrudan padişaha karşı sorumluydu. Padişah II. Abdülhamit, anayasanın kendisine verdiği yetkiyi kullanarak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı (93 Harbi) gerekçe gösterip Meclis-i Umumi'yi tatile göndermiş ve ülkeyi 30 yıl boyunca tek başına yönetmiştir. 1908'de İttihat ve Terakki'nin baskısıyla anayasa yeniden yürürlüğe konmuş ve 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri kısıtlanarak gerçek bir parlamenter sisteme geçilmiştir.
Mondros Mütarekesi ve İstanbul'un işgalinin ardından Mustafa Kemal Paşa önderliğinde Anadolu'da başlayan direniş hareketi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nin açılmasıyla kurumsallaşmıştır. Bu olağanüstü dönemde meclis, hem bağımsızlık savaşını yönetmek hem de yeni devletin hukuki temelini oluşturmak üzere 20 Ocak 1921'de Teşkilât-ı Esasîye Kanunu'nu kabul etmiştir. Bu anayasa, Türk anayasa tarihindeki en demokratik yapım sürecine sahiptir çünkü doğrudan halkın seçtiği temsilciler tarafından yapılmıştır.
1921 Anayasası, 24 maddeden oluşan son derece kısa ve öz bir 'çerçeve anayasa' niteliğindedir. Değiştirilmesi için özel bir zorlaştırıcı usul öngörülmediği için hiyerarşik olarak 'yumuşak' bir anayasadır. Anayasanın en devrimci yönü, 1. maddesinde yer alan 'Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir' hükmüdür. Böylece egemenliğin kaynağı ilk kez padişahtan alınarak millete verilmiştir. Anayasa, yasama ve yürütme güçlerinin tek temsilci olan Büyük Millet Meclisi'nde toplandığı 'meclis hükümeti sistemini' benimsemiştir.
Bu anayasada bir devlet başkanlığı veya başbakanlık makamı bulunmamaktaydı; meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıydı ve bakanlar meclis tarafından tek tek seçilmekteydi. 1921 Anayasası temel hakları ve yargı organını düzenlememiştir. Bu alanlarda, 1921 metniyle çelişmeyen 1876 Kanun-u Esasi hükümleri uygulanmaya devam etmiştir. Bu durum, hukuk tarihinde 'iki anayasalı dönem' olarak adlandırılır. 29 Ekim 1923'te yapılan anayasa değişikliğiyle cumhuriyet ilan edilmiş ve cumhurbaşkanlığı makamı oluşturularak parlamenter sisteme geçişin ilk adımı atılmıştır.
Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanması ve cumhuriyetin ilanının ardından, olağanüstü dönemin ihtiyaçlarına göre hazırlanan 1921 Anayasası yetersiz kalmıştır. İkinci Dönem TBMM tarafından hazırlanan yeni anayasa tasarısı, 23 Nisan 1924'te '1924 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu' adıyla yürürlüğe girmiştir. Bu anayasa, hem 1876 Kanun-u Esasi'sini hem de 1921 Anayasası'nı açıkça yürürlükten kaldırarak ikili anayasal döneme son vermiştir. 1924 Anayasası, değiştirilmesi normal kanunlardan daha zor olan 'katı' bir anayasadır ve devlet şeklinin cumhuriyet olduğuna dair 1. maddesinin değiştirilmesini yasaklamıştır.
1924 Anayasası, meclis hükümeti sistemi ile parlamenter sistem arasında konumlanmış 'karma bir hükümet sistemi' öngörmüştür. Egemenliğin millete ait olduğu ve meclis tarafından kullanılacağı belirtilerek kuvvetler birliği ilkesi korunmuş, ancak yürütme yetkisinin cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu eliyle kullanılacağı düzenlenerek kuvvetler ayrılığına yaklaşılmıştır. Cumhurbaşkanı meclis içinden ve bir seçim dönemi (4 yıl) için seçilmekteydi. Hükümetin kurulmasında ise başbakanın cumhurbaşkanınca atanması ve bakanların meclis dışından da seçilebilmesi gibi parlamenter sistem ögeleri yer almıştır.
Anayasa, 'Türklerin Hukuku Ammesi' başlığı altında klasik bireysel hak ve özgürlükleri geniş bir şekilde düzenlemiştir. Ancak dönem itibarıyla sosyal ve ekonomik haklara yer verilmemiştir; bu yönüyle liberal-bireysel bir felsefeye sahiptir. 1924 Anayasası döneminde çok önemli değişiklikler yapılmıştır: 1928'de devletin dininin İslam olduğu ibaresi çıkarılmış, 1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmış ve 1937'de Cumhuriyet Halk Partisi'nin altı ilkesi (laiklik dahil) anayasanın 2. maddesine eklenmiştir. Bu anayasa, 1961 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.