Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Seçim sistemi, en basit anlamıyla temsilcilerin belirlenmesinde ve alınan oyların milletvekilliklerine dönüştürülmesinde kullanılan teknik bir usuldür. Geniş anlamda ise seçme ve seçilme yeterliliği, adaylık kuralları, oy verme usulleri, seçim çevreleri, seçim ilkeleri ve seçimlerin denetimi gibi hukuki ve idari süreçlerin tamamını kapsar. Seçim sistemleri sadece teknik birer mekanizma olmayıp, siyasi hayat üzerinde doğrudan ve derin etkiler doğururlar. Her sistem, farklı siyasi eğilimlerin parlamentoda temsil edilme şansını belirleyerek ülkedeki parti yapısını şekillendirir.
Seçim sistemlerinin uygulanmasında seçim çevrelerinin belirlenmesi kritik bir öneme sahiptir. Parlamento üye sayısının tespiti ülkeden ülkeye farklılık gösterir. Örneğin, Türkiye'de üye sayısı anayasal olarak sabitlenmişken (Değişmez Sayı yöntemi), İngiltere ve Almanya gibi ülkelerde belirli bir nüfus miktarına göre milletvekili sayısı belirlenmektedir (Nüfus Esası yöntemi). Üye sayısının saptanmasının ardından bu üyelerin seçim çevrelerine dağıtılması sorunu ortaya çıkar. Bu doğrultuda üç temel seçim çevresi yöntemi geliştirilmiştir: Milli Çevre, Geniş Çevre ve Dar Çevre.
Milli Çevre sisteminde ülkenin tamamı tek bir seçim çevresi olarak kabul edilir. Monaco ve İsrail gibi ülkelerde uygulanan bu yöntemde her parti, meclisteki toplam sandalye sayısı kadar aday gösterir. Bu sistem, partilerin aldıkları oy oranında tam olarak temsil edilmesini sağlayan nispi temsil sistemiyle uyumludur; ancak seçmen ile seçilen arasındaki bağı koparma ve parti liderinin aday belirleme gücünü aşırı artırma gibi dezavantajları bulunur. Geniş Çevre sisteminde ise birden fazla milletvekilinin seçilebileceği bölgeler (örneğin Türkiye'deki il bazlı mülki taksimat) esas alınır. Dar Çevre sisteminde ise her seçim çevresinden sadece bir milletvekili seçilir; bu durum seçmen ile temsilci arasındaki mesafeyi en aza indirir.
Çoğunluk sistemi, bir seçim çevresinde en çok oyu alan adayın veya partinin, o çevredeki milletvekilliklerinin tamamını kazanması esasına dayanır. Bu sistem, parlamentoda istikrarlı ve güçlü tek parti iktidarlarının kurulmasını kolaylaştırır ancak temsilde adaleti zedeler. Çoğunluk sistemi kendi içinde 'tek turlu çoğunluk sistemi' ve 'iki turlu çoğunluk sistemi' olarak ikiye ayrılır. Bu gruplar da kendi içlerinde tek isimli (dar bölge) veya listeli (geniş bölge) olmak üzere alt kategorilere ayrılmaktadır.
Tek isimli tek turlu çoğunluk sistemi, 'İngiliz sistemi' veya 'dar bölge sistemi' olarak da adlandırılır. Bu sistemde seçmenler sadece tek bir temsilci seçerler ve seçim çevresinde basit (en yüksek) oy oranını alan aday doğrudan kazanır. Bu sistem, oyların boşa gitmesini istemeyen seçmenleri büyük partilere yönlendirerek iki partili bir siyasi yapının oluşmasını teşvik eder. Ancak bu sistemde, ülke genelinde en çok oyu alan partinin mecliste çoğunluğu sağlayamaması gibi adaletsiz sonuçlar doğabilir. İngiltere'de partilerin oy oranları ile kazandıkları sandalye oranları arasındaki bu asimetri 'Küp Kanunu' ile açıklanmaktadır.
İki turlu çoğunluk sisteminde ise ilk turda adayların seçilebilmesi için mutlak çoğunluğu (yüzde 50 + 1) elde etmesi gerekir. Fransa'da uygulanan geleneksel sistemde, ilk turda hiçbir aday bu çoğunluğu sağlayamazsa belirli bir barajı (günümüzde %12,5) aşan adaylar veya en çok oy alan ilk iki aday ikinci tura katılır. İkinci turda mutlak çoğunluk aranmaz, en yüksek oyu alan aday seçimi kazanır. İki turlu sistem, tek turlu sistemin aksine çok partili hayata ve seçim ittifaklarına/pazarlıklarına zemin hazırlar.
Nispi temsil sistemi, çoğunluk sisteminin adaletsiz sonuçlarını engellemek ve her siyasi partinin aldığı oy oranında parlamentoda temsil edilmesini sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. İlk kez 19. yüzyılın ikinci yarısında İsviçre ve Belçika gibi ülkelerde uygulanmaya başlanan bu sistem, günümüzde Kara Avrupası'nda yaygın olarak tercih edilmektedir. Nispi temsil, ulusal düzeyde nispi temsil ve seçim çevresi düzeyinde nispi temsil olmak üzere ikiye ayrılır.
Seçim çevresi düzeyinde nispi temsil uygulandığında, partilerin aldıkları oyların sandalyeye dönüştürülmesinde 'artık oy' sorunu ortaya çıkar. Bu artık oyların dağıtılması için farklı matematiksel yöntemler geliştirilmiştir. 'En Büyük Artık Usulü'nde, ilk dağıtımdan sonra kalan sandalyeler en yüksek artık oya sahip partilere verilir. 'En Kuvvetli Ortalama Usulü'nde ise her partinin kazandığı sandalye sayısına 1 eklenerek toplam oyları bu sayıya bölünür ve en yüksek ortalamaya sahip parti kalan sandalyeyi alır. 'Milli Bakiye' sisteminde ise çevrelerdeki artık oylar ulusal düzeyde birleştirilerek dağıtılır.
Nispi temsil modelleri arasında en yaygın ve ideal kabul edileni 'd'Hondt Usulü'dür. Bu yöntemde artık oy kalmaz; partilerin aldıkları oylar sırasıyla 1, 2, 3, 4 gibi tam sayılara bölünür ve elde edilen bölümler en büyükten küçüğe doğru sıralanarak sandalyeler dağıtılır. Nispi temsil sistemlerinde seçmenlerin oy kullandığı listeler; seçmenin müdahale edemediği 'Blok Liste', listedeki adaylar arasında tercih yapabildiği 'Tercihli Oy' ve farklı partilerin adaylarından kendi listesini oluşturabildiği 'Karma Liste' olmak üzere üçe ayrılır.
Temel hak ve hürriyetler, bireyin sahip olduğu en üst düzey hukuki güvencelerdir. Hürriyet soyut bir yapma veya yapmama erkini ifade ederken, hak bu hürriyetin somutlaşmış ve mahkemeler önünde talep edilebilir hale gelmiş şeklidir. Temel hakların kaynağına ilişkin 'Tabii Hak Anlayışı' (insanın doğuştan gelen, devredilemez hakları olduğunu savunan görüş) ve 'Pozitif Hak Anlayışı' (hakların ancak devletin koyduğu hukuk kurallarıyla var olabileceğini savunan görüş) olmak üzere iki temel yaklaşım bulunmaktadır. 1982 Anayasası'nın 12. maddesi her iki anlayıştan da izler taşımaktadır.
Temel hak ve hürriyetlerin en yaygın kabul gören sınıflandırması Georg Jellinek tarafından yapılmıştır. Jellinek hakları üç gruba ayırır: 'Negatif Statü Hakları' (devletin müdahale edemeyeceği kişisel/koruyucu haklar), 'Pozitif Statü Hakları' (bireyin devletten hizmet ve yardım talep etmesini sağlayan sosyal haklar) ve 'Aktif Statü Hakları' (bireyin devlet yönetimine katılımını sağlayan siyasi haklar). Bu haklar mutlak ve sınırsız olmayıp, kamu düzeni ve devletin sürekliliği için sınırlandırılabilirler.
Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılabilmesi için belirli anayasal ölçütlere uyulması zorunludur. Bu ölçütler; sınırlamanın kanunla yapılması, anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olması, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırı olmaması, ölçülülük ilkesine riayet edilmesi ve hakkın özüne (çekirdek alanına) dokunulmamasıdır. Bu şartlara uymayan sınırlamalar anayasaya aykırılık teşkil eder.
Temel hak ve hürriyetlerin korunması iç hukukta yasama, yürütme ve özel kişilere karşı sağlanan güvencelerle başlar. Ancak iç hukukun yetersiz kaldığı durumlarda uluslararası koruma mekanizmaları devreye girer. Bu mekanizmaların en etkilisi, Avrupa Konseyi çerçevesinde 1950 yılında imzalanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve bu sözleşmeyle kurulan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'dir (AİHM). Türkiye, Avrupa Konseyi kurucu üyelerinden biri olarak sözleşmeyi 1954'te onaylamıştır.
Bir bireyin Strasbourg'da bulunan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurabilmesi için öncelikle kendi ülkesindeki tüm iç hukuk yollarını tüketmiş olması gerekir. İç hukuktaki nihai karardan itibaren altı aylık süre içinde yazılı başvuru yapılmalıdır. Mahkeme, başvuruyu öncelikle kabul edilebilirlik (ön koşullar) yönünden inceler. Bu aşamayı geçen başvurularda, esas incelemesine geçilmeden önce taraflara 'dostane çözüm' önerilebilir. Eğer dostane çözüm sağlanamazsa mahkeme esastan inceleme yaparak kararını verir.
AİHM'nin ihlal kararı vermesi durumunda hükmedebileceği temel yaptırım, üye devleti tazminat ödemeye mahkûm etmektir. Mahkeme, üye devletin iç hukukundaki aykırı işlemi doğrudan iptal etme yetkisine sahip değildir; ancak kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir. Türkiye, 1987 yılında bireysel başvuru hakkını, 1989 yılında ise mahkemenin zorunlu yargı yetkisini kabul etmiştir. Ayrıca iç hukukta AİHM kararlarının gereğini yerine getirmek amacıyla yeniden yargılama yolu açılmış ve 2010 yılında Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkı tanınmıştır.