Toplu pazarlık ve sözleşme sisteminin iktisadi yapı üzerindeki etkileri tartışılırken, sendikaların enflasyonist tesirleri iki temel boyutta ele alınmaktadır. Bunlardan birincisi, sendikaların toplu sözleşmeler yoluyla ücret esnekliğine sürekli bir engel oluşturmasından kaynaklanan müzmin (kronik) enflasyonist etkidir. İkincisi ise özellikle ekonominin tam istihdam seviyesine ulaştığı dönemlerde, iş gücü arzının daralmasıyla birlikte sendikaların pazarlık güçlerinin zirveye çıkmasından doğan konjonktürel enflasyonist etkidir. Muhafazakâr ve neoliberal iktisatçılara göre toplu pazarlık sistemi, serbest iş piyasasının ideal işleyişini bozarak fiyat ve ücret esnekliğini tahrip etmekte, ücretleri yukarıya doğru esnek (fleksibil) hale getirirken aşağıya doğru katı (rijit) kılmaktadır. Bu durum, ekonomik daralma dönemlerinde bile ücretlerin düşmesini engelleyerek her yeni canlanma döneminde ücret artışlarının bir önceki yüksek seviyeden başlamasına yol açar. Sonuçta ekonomi, sinsi veya kronik enflasyon olarak adlandırılan sürekli bir fiyat artışı sarmalına sürüklenir. İşçilik maliyetlerinin sabit kalması ve fiyat istikrarının korunması için, emek verimliliğindeki artış oranı ile parasal ücret artış oranının birbirine eşit olması gerekir. Eğer sendikalar toplu sözleşmeler yoluyla ücretleri emek verimliliğindeki artıştan daha fazla yükseltirse, mal birimi başına düşen işçilik maliyeti artar. İşverenler kâr marjlarını korumak amacıyla bu maliyet artışını ürün fiyatlarına yansıtırlar ve bu durum maliyet enflasyonunu tetikler. Hükümetler ise bu maliyet artışının yol açabileceği işsizliği önlemek amacıyla bütçe açığı ve harcama politikalarına başvurduğunda enflasyonist yarış kaçınılmaz hale gelir. İktisadi durgunluk dönemlerinde ücretlerin aşağıya doğru rijit (katı) olması hususunda Keynesyen ve Neoklasik teoriler farklı yaklaşmaktadır. Keynes, parasal ücretlerin düşürülmesinin toplam talebi ve harcamaları aynı oranda azaltarak reel ücretleri sabit bırakacağını, bu yüzden istihdamı artırmak için parasal ücretleri düşürmek yerine toplam talebi para ve maliye politikalarıyla artırmak gerektiğini savunur. Keynes, sendikaların ücretleri aşağıya doğru katılaştırmasını makul bularak bunu bir istikrar unsuru olarak görür. Neoklasik teori ise ücretlerin aşağıya doğru esnek olmasının istihdamı artırmada etkili olacağını savunarak rijitliği bir piyasa kusuru olarak değerlendirir. Sendikaların toplu sözleşmeler ve tahkim mekanizmaları aracılığıyla parasal ücretleri yükselttikleri genel bir kabul görse de, asıl tartışma konusu bu artışların reel ücret seviyesi ve millî gelirin dağılımı üzerindeki kalıcı etkileridir. Sendikaların bu etkileri, içinde bulundukları ülkenin rejimine, sendikal örgütlenme modeline ve toplu pazarlık düzeyine göre büyük değişiklikler göstermektedir. Farklı sendika modellerinin ücret seviyesine etkisi beş grupta incelenmektedir. Birincisi, otoriter rejimlerdeki devlet organı olan sendikalardır; bunların grev ve toplu pazarlık hakkı olmadığından ücretlere etkisi yok denecek kadar azdır. İkincisi, millî seviyede merkezî toplu sözleşme yapan demokratik ülke sendikalarıdır; bunlar makroekonomik sorumlulukla hareket ederek ücretleri bazen sınırlandırabilirler. Üçüncüsü, ABD ve Kanada'da görülen işyeri seviyesinde kısmi toplu sözleşme yapan sendikalardır; bunlar başlangıçta ücretleri agresif şekilde artırmaya çalışırlar. Dördüncüsü, Avrupa'da yaygın olan sınıf şuuruyla hareket eden sendikalardır; bunlar siyasi güçlerini kullanarak ücretleri verimliliğin üzerinde artırabilirler. Beşincisi ise mevcut siyasi rejime aleyhtar olan ve sistemi sabote etmeye çalışan sendika modelidir. Neoliberal yazarlar sendikaların ücretler üzerinde kalıcı ve olumlu bir etkisi olmadığını, sadece geçici artışlar sağlayabildiğini savunurlar. Onlara göre sendikalar sadece örgütlü azınlık bir grubun ücretini artırır, bu ise işçi sınıfının toplam gelirini artırmadığı gibi istihdamı azaltarak toplam geliri düşürebilir. Hatta toplu sözleşmelerin ücretleri belirli dönemler için dondurması nedeniyle, sendikaların olmadığı serbest piyasada ücretlerin daha hızlı artabileceğini ileri sürerler. Buna karşılık kurumsal iktisatçılar ve sosyal politikacılar, sendikaların toplu pazarlık yoluyla çalışanların sömürülmesini önlediğini ve ücret seviyesini kalıcı olarak yükselttiğini savunmaktadır. Değişken ücret uygulaması (eşel mobil), toplu sözleşmelerle belirlenen ücretlerin belirli bir iktisadi göstergeye (enflasyon, geçinme indeksi veya verimlilik) bağlanması ve bu gösterge değiştikçe ücretlerin önceden belirlenmiş kurallar çerçevesinde otomatik olarak ayarlanması esasına dayanır. Bu sistemin temel amacı, özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde çalışanların satın alma gücünü korumak ve reel ücretlerin erimesini engellemektir. Uygulamada değişken ücretler iki ana göstergeye bağlanmaktadır: Fiyat göstergesi (hayat pahalılığı) ve verimlilik göstergesi. Fiyat göstergesine bağlanan sistemlerde, geçinme indekslerindeki artış oranına göre ücretler belirli dönemlerde (3 ay, 6 ay vb.) otomatik olarak artırılır. Verimliliğe bağlanan sistemlerde ise amaç, çalışanların ülkenin veya işletmenin iktisadi kalkınmasından adil bir pay almasını sağlamaktır. Ücretlerin hem fiyata hem de verimliliğe bağlanması durumunda, hem reel ücret korunmuş olur hem de işçilerin verimlilik artışına katılımı teşvik edilerek iş barışı güçlendirilir. Değişken ücret sisteminin enflasyonist etkileri konusunda iktisatçılar arasında fikir birliği yoktur. Bazı uzmanlar, ücretlerin fiyat artışlarını otomatik olarak takip etmesinin tüketim talebini canlı tutacağını, bunun da talep ve maliyet enflasyonunu hızlandıracağını savunurlar. Diğer taraftan, hayat pahalılığını gecikmeli ve kısmen takip eden bir indekslemenin enflasyonu yavaşlatıcı etki yapabileceği de ileri sürülmektedir. Sendikalar ise bu sistemi toplu pazarlık güçlerini ve sendikal heyecanı sınırlayıcı bir unsur olarak gördüklerinden genellikle soğuk bakmaktadırlar. Türkiye'de bu sistem yaygın olarak uygulanmamış, sendikalar bunun yerine kademeli ücret artışlarını tercih etmişlerdir. II. Dünya Savaşı'ndan önce ekonomilerin en büyük sorunu 1929 Büyük Buhranı'nın yol açtığı konjonktürel işsizlik ve talep yetersizliği iken, savaş sonrasında tam istihdam politikalarının başarıyla uygulanmasıyla birlikte sürekli bir enflasyon sorunu ortaya çıkmıştır. Bu durum, demokratik toplumlarda 'enflasyonsuz tam istihdam' ile 'serbest toplu pazarlık ve sendikal hakların' aynı anda bir arada yürütülüp yürütülemeyeceği sorusunu doğurmuştur. Toplu sözleşme sistemini enflasyondan sorumlu tutan muhafazakâr görüşe göre, hükümetler tam istihdamı (%3 işsizlik seviyesi gibi) hedefleyip harcamaları artırdıklarında, henüz bu hedefe ulaşılmadan iş gücü piyasasında darboğazlar oluşur. Belirli vasıflardaki işçi yetersizliği nedeniyle açık iş sayısı işsiz sayısından daha hızlı artar. Bu durum sendikaların pazarlık gücünü aşırı yükseltir ve sendikalar verimlilik artışının çok üzerinde ücret zamları koparır. Bu otonom ücret artışları maliyetleri yükselterek kümülatif bir ücret-fiyat sarmalına ve dolayısıyla enflasyona yol açar. Buna karşılık toplu sözleşme sistemini sorumlu tutmayan sosyal politikacılar ve uzmanlar, enflasyonun asli nedeninin para arzındaki artış ve talep fazlalığı olduğunu savunurlar. Ücret-fiyat yarışı enflasyonun nedeni değil, sadece ortaya çıkış aracıdır. Ayrıca toplu sözleşmelerin genellikle 2-3 yıllık uzun vadeli yapılması, enflasyon dönemlerinde ücret artışlarının hızını anlık piyasa tepkilerine kıyasla yavaşlatarak aslında istikrar sağlayıcı bir rol oynamaktadır. Enflasyonsuz tam istihdamın sağlanması için sadece ücretlerin değil, kâr, rant, faiz gibi tüm gelir unsurlarını kapsayan bütüncül bir millî gelirler politikasının uygulanması gerekmektedir. Millî ücret politikası, genel ücret artışlarının enflasyona yol açmayacak şekilde makroekonomik dengeler ve millî verimlilik artış oranları çerçevesinde düzenlenmesi sürecidir. Ancak bu politikanın başarılı olabilmesi için tek başına ücretlerin değil, kâr, faiz, rant ve temettü gibi tüm gelir unsurlarının kontrolünü ve yönlendirilmesini içeren kapsamlı bir 'millî gelirler politikası' ile birlikte yürütülmesi şarttır. Millî ücret politikasının uygulanabilmesi için taraflara önemli görevler düşmektedir. Sendikaların, konfederasyon düzeyinde merkezî bir ücret politikası izlemeleri, sendikalar arası rekabetten doğan otonom ücret artışlarından kaçınmaları ve gerektiğinde 'kendi kendini frenleme' siyaseti uygulamaları gerekir. İşverenlerin ise federasyonlar halinde örgütlenerek standart muhasebe sistemleri uygulamaları ve kâr marjlarında şeffaflık sağlamaları icap eder. Devletin görevi ise para, kredi ve maliye politikalarıyla fiyat istikrarını garanti etmek, artan oranlı vergilerle aşırı kârları dengelemek ve düşük gelirli grupları korumaktır. Dünyadaki uygulamalara bakıldığında farklı modeller göze çarpmaktadır. Hollanda, Avusturya ve İskandinav ülkelerinde sendika, işveren ve devletin ortak kararlarına dayanan 'Üçlü İş Birliği' modeli uygulanmıştır. ABD, İngiltere ve Fransa gibi ülkelerde ise devletin millî verimlilik artış oranını (örneğin %3) baz alarak taraflara tavsiye ettiği 'Gösterge Sistemi' tercih edilmiştir. Türkiye'de ise 5 yıllık kalkınma planlarında ücretlerin verimlilik oranında artırılması ilkesi benimsenmiş olsa da, verimliliğin hesaplanması ve uygulanmasına yönelik somut ve kurumsal bir mekanizma hayata geçirilememiştir. Sendikaların millî gelirin bölüşümü üzerindeki etkileri iktisat teorisinde uzun yıllardır tartışma konusudur. Klasik iktisatçıların 'Tabii Sınıflar Teorisi'ne göre, ücretler doğal kanunlar gereği asgari geçim haddi seviyesinde kalmaya mahkumdur ve sendikaların bunu değiştirmede kalıcı bir etkisi olamaz. Karl Marx'ın 'Sosyal Sınıflar Teorisi'ne göre de kapitalist sistemde yedek işsiz ordusu nedeniyle işçinin payı sürekli azalır; köklü bir sistem değişikliği olmadan sendikaların toplu pazarlıkla adil dağılım sağlaması imkansızdır. Neoklasiklerin 'Tabii-Ferdî Teorileri' ise marjinal verimlilik teorisine dayanır. Bu görüşe göre her üretim faktörü üretime kattığı değer kadar pay alır; sendikalar gibi tekelci çıkar gruplarının müdahaleleri piyasa dengesini bozarak istihdamı düşürür ve uzun vadede işçi sınıfının toplam gelirine zarar verir. 'Sosyal Grup Teorileri' ise gelir dağılımının sadece mekanik piyasa kanunlarıyla değil, toplu pazarlık gibi grup ilişkileri ve sosyal güç dengeleriyle belirlendiğini savunarak sendikaların dağılımı işçiler lehine değiştirebileceğini ileri sürer. Yapılan ampirik araştırmalar, sendikaların sadece toplu pazarlık (iktisadi) işlevleriyle millî gelirdeki işçi payını uzun vadede artırmada sınırlı kaldığını göstermektedir. Ancak sendikaların iktisadi işlevlerini siyasi ve sosyal işlevleriyle birleştirmeleri, yani yasama süreçlerini ve sosyal güvenlik politikalarını etkilemeleri durumunda gelir dağılımını çalışanlar lehine iyileştirebildikleri görülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ve Türkiye'de ise yüksek kayıt dışılık ve işsizlik nedeniyle, reel ücretlerin belirlenmesinde işsizlik oranından ziyade millî verimlilik artışları ve asgari ücret politikaları daha belirleyici olmaktadır.