Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Beklenti teorisi (ümit teorisi), neoklasik iktisadın temelini oluşturan beklenen fayda maksimizasyonu teorisine yöneltilen eleştiriler sonucunda ortaya çıkmıştır. Geleneksel teorinin rasyonel insan modeli, gerçek hayattaki karar alıcıların davranışlarını, özellikle risk ve belirsizlik altındaki psikolojik eğilimlerini açıklamakta yetersiz kalmıştır. Bu eksikliği gidermek amacıyla Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından geliştirilen beklenti teorisi, bireylerin kararlarını rasyonel hesaplamalardan ziyade psikolojik algılar ve sezgisel süreçlerle nasıl şekillendirdiğini inceler.
Bu teorinin ortaya koyduğu çığır açıcı yaklaşımlar sayesinde Daniel Kahneman, ekonomi alanında Nobel Ödülü kazanan ilk ve tek psikolog unvanına sahip olmuştur. Teori, normatif bir model (kararların nasıl alınması gerektiğini söyleyen) olmaktan ziyade deskriptif (tanımlayıcı, kararların gerçekte nasıl alındığını gösteren) bir nitelik taşır. Bireylerin karmaşık finansal ve ekonomik kararları alırken bilişsel kapasitelerini en az düzeyde çaba harcayacak şekilde optimize ettiklerini savunur.
Beklenen fayda teorisinde bireyler nihai servet durumlarını (toplam varlık seviyelerini) dikkate alarak karar alırken, beklenti teorisinde bireyler mevcut durumlarını bir referans noktası olarak kabul ederler. Bu referans noktasına göre gerçekleşen değişimlerin kazanç mı yoksa kayıp mı olduğunu değerlendirirler. Bu temel fark, teorinin vergi uyumu, sigortacılık, kumar oynama alışkanlıkları ve finansal piyasalardaki birçok anomaliyi açıklayabilmesini sağlamıştır.
Beklenti teorisine göre bireyler riskli alternatifler arasında bir seçim yapmadan önce iki aşamalı bir değerlendirme sürecinden geçerler. Bu aşamaların ilki düzeltme (edit) aşaması, ikincisi ise değerlendirme aşamasıdır. Düzeltme aşaması, sunulan seçeneklerin zihinsel olarak organize edildiği, basitleştirildiği ve ön analize tabi tutulduğu evredir. Bireyler bu aşamada asgari düzeyde hesaplama yaparak seçeneklerin sadece doğrudan sonuçlarına odaklanırlar ve geçmişteki kararları veya bahisleri hesaba katmazlar.
Düzeltme aşaması kendi içinde belirli alt operasyonlardan oluşur. İlk olarak 'kodlama' yapılarak yeni durumun referans noktasına göre kayıp mı kazanç mı olduğu belirlenir. Ardından 'birleştirme' işlemiyle benzer olasılık ve sonuçlar sadeleştirilir. 'Ayırma' işlemiyle risksiz olan kesin kısımlar beklentiden ayrıştırılır. Son olarak 'iptal etme' işlemiyle seçenekler arasındaki ortak bileşenler elenerek zihinsel yük hafifletilir. Bu aşama ayrıca küsurlu olasılıkların yuvarlandığı 'basitleştirme' ve zayıf seçeneklerin elendiği 'seçenek baskınlığı' süreçlerini de içerir.
Düzeltme aşamasından sonra gelen değerlendirme aşamasında ise ön analizden geçirilerek basitleştirilmiş alternatifler arasından en yüksek sübjektif değeri (V) sunan seçenek tercih edilir. Değerlendirme aşamasında beklenen fayda teorisindekine benzer bir matematiksel yapı kurulsa da, olasılıklar yerine 'karar ağırlıkları' ve objektif fayda yerine 'sübjektif değer fonksiyonu' kullanılır. Bu sayede bireyin psikolojik gerçekliği matematiksel modele yansıtılmış olur.
Beklenti teorisinin merkezinde yer alan sübjektif değer fonksiyonu (v), bireylerin kazanç ve kayıplara karşı gösterdikleri asimetrik hassasiyeti açıklar. Bu fonksiyonun grafiksel gösterimi, referans noktasından geçen asimetrik bir S-eğrisi şeklindedir. Değer fonksiyonu kazançlar bölgesi (referans noktasının üstü) için iç bükey (konkav) bir yapıya sahipken, kayıplar bölgesi (referans noktasının altı) için dış bükey (konveks) bir yapı sergiler.
Bu asimetrik yapının en kritik özelliği, kayıplar kısmındaki eğimin kazançlar kısmındaki eğimden çok daha dik olmasıdır. Bu durum, 'kayıptan kaçınma' (loss aversion) olarak adlandırılır. Bireyler için aynı miktardaki bir kaybın yarattığı psikolojik acı ve ıstırap, aynı miktardaki bir kazancın yaratacağı mutluluk ve tatminden çok daha büyüktür. Örneğin, 1000 TL kaybetmenin yarattığı negatif his, 1000 TL kazanmanın yarattığı pozitif histen yaklaşık iki kat daha yoğundur.
Değer fonksiyonunun bir diğer önemli özelliği ise azalan hassasiyettir. Bireyler referans noktasından uzaklaştıkça, kazanç veya kayıplardaki ek değişimlere karşı duyarlılıkları azalır. Bu durum, yansıtma etkisini doğurur. Yansıtma etkisine göre bireyler pozitif alanda (kazançlarda) kesin olan seçenekleri tercih ederek riskten kaçınırken, negatif alanda (kayıplarda) kesin bir kaybı önlemek amacıyla risk alma eğilimi gösterirler.
Beklenti teorisinde kararlar, objektif olasılıkların doğrudan kendisiyle değil, bu olasılıkların bireyin zihninde dönüştürüldüğü 'karar ağırlıkları' ile verilir. Karar ağırlık fonksiyonu, olasılıkların artan bir fonksiyonu olmasına rağmen olasılık teorisinin standart kurallarıyla uyumlu değildir ve doğrusal (lineer) bir hat izlemez. Bu fonksiyon, bireylerin olasılıkları zihinsel olarak nasıl çarpıttığını gösterir.
Ağırlık fonksiyonunun en belirgin özelliklerinden biri, çok düşük olasılıkların zihinde aşırı şekilde ağırlıklandırılmasıdır (overweighting). Bu durum, gerçekleşme ihtimali çok zayıf olan piyango, loto gibi şans oyunlarına katılımı veya çok düşük ihtimalli felaketlere karşı yüksek primlerle sigorta yaptırma davranışını açıklar. Öte yandan, çok yüksek olasılıklı durumlar ise zihinde kesinlik sınırına yaklaştıkça tam olarak hak ettiği değeri göremez veya kesin olarak kabul edilir.
Ağırlık fonksiyonunun uç noktalarında (0 ve 1 sınırlarında) tahmin yapılması oldukça zordur, çünkü bu noktalarda kararlar istikrarsızlaşabilir. Karar ağırlıklarının doğrusal olmayışı, bireylerin risk karşısındaki tutumlarını doğrudan etkiler. Teoriye göre risk karşısındaki tutumlar sadece değer fonksiyonu tarafından değil, aynı zamanda bu karar ağırlıkları fonksiyonu tarafından ortaklaşa belirlenmektedir.
Beklenti teorisi, maliye literatüründe ve özellikle vergi uyumu çalışmalarında çok önemli uygulama alanları bulmuştur. Mükelleflerin vergiyi nasıl algıladıkları ve bu ödemeleri nasıl çerçeveledikleri, vergiye karşı gösterdikleri direnci doğrudan etkiler. Araştırmalar, stopaj usulüyle (kaynakta kesinti) ödenen vergilere karşı gösterilen direncin, yıl sonunda beyanname verilerek doğrudan ödenen vergilere kıyasla çok daha düşük olduğunu ortaya koymuştur.
Bunun temel sebebi, stopaj usulünde paranın mükellefin eline hiç geçmemesi nedeniyle referans noktasının net gelir üzerinden kurulması ve verginin bir 'kayıp' olarak algılanmamasıdır. Buna karşılık, beyanname usulünde mükellef parayı önce kendi varlığı olarak kabul eder ve ardından ödeme yaparken bunu doğrudan bir 'kayıp' olarak çerçeveler. Bu bağlamda, vergilerin yıl içinde olması gerekenden biraz daha fazla kesilip yıl sonunda iade edilmesi (vergi iadesi sistemi), mükelleflerin vergi kaçırma motivasyonunu azaltarak vergi uyumunu artırmaktadır.
Ayrıca, vergi denetim oranlarının ve cezalarının mükellefler tarafından nasıl algılandığı da beklenti teorisiyle açıklanır. Yıllık %1 gibi çok düşük bir objektif denetim oranı, mükellefin zihninde ömür boyu bir perspektifle birleştirildiğinde çok daha yüksek bir oran olarak algılanabilir. Sözde kesinlik etkisi kullanılarak denetim ve ceza risklerinin sunum şekli değiştirildiğinde, mükelleflerin yasalara uyma oranlarında ciddi artışlar sağlanabilmektedir.