Vergi, devletin egemenlik gücüne dayanarak kamu hizmetlerini finanse etmek amacıyla kişilerden ve kurumlardan topladığı en önemli gelir kaynağıdır. Ancak mükellefler açısından bakıldığında vergi, kendi iktisadi güçlerinde, kullanılabilir gelirlerinde ve refah düzeylerinde bir azalmaya yol açan zorunlu bir maliyet unsurudur. Mükelleflerin bu mali yükü kabullenmesi, vergiye karşı gönüllü uyum göstermesi veya tepki vermesi vergi psikolojisinin temel inceleme alanını oluşturur. Mükelleflerin vergiye karşı tepkileri temelde aktif ve pasif tepkiler olmak üzere ikiye ayrılır. Vergi oranlarındaki artışlar ilk aşamada pasif tepkileri tetikler. Pasif tepki aşamasında mükellefler yasal sınırlar içinde kalarak veya ekonomik tercihlerini değiştirerek tepki verirler; örneğin çalışmak yerine aylaklığı tercih edebilirler, tüketimlerini kısabilirler, üretimi azaltabilirler veya yeni yatırımlardan vazgeçebilirler. Bu durum mükellefin kullanılabilir gelirindeki azalmaya karşı geliştirdiği iktisadi bir savunma mekanizmasıdır. Vergi oranlarındaki artışların ve adaletsizliklerin devam etmesi halinde mükelleflerin tepkileri daha sertleşerek aktif tepkiye dönüşebilir. Aktif tepki aşamasında mükellefler vergi kanunlarına doğrudan karşı gelerek yasal olmayan yollara başvurabilirler. Bu aşamada ortaya çıkan en belirgin tepki vergi kaçakçılığıdır. Vergi kaçakçılığı, kanunların açıkça ihlal edilmesi suretiyle vergi borcunun kısmen veya tamamen ödenmemesi durumudur ve kanuni açıdan suç teşkil eder. Davranışsal kamu maliyesi, genel anlamda mali olayların insan davranışları üzerindeki etkilerini psikolojik, sosyal ve bilişsel boyutlarıyla inceler. Daha dar bir çerçeveye sahip olan vergi psikolojisi ise bireylerin ve grupların vergi algısını, vergilemeye bakış açılarını, vergi adaleti ve eşitliği konusundaki değerlendirmelerini ve tüm bunların sonucunda ortaya çıkan vergi uyumu veya uyumsuzluğu davranışlarını analiz eder. Vergi uyumu, yükümlülüklerin kanunlara uygun ve zamanında gönüllü olarak yerine getirilmesini ifade ederken; vergi uyumsuzluğu, kanunların ihlali ile vergiden kaçınma davranışlarının bir bileşimi olarak karşımıza çıkar. Mükelleflerin vergiye karşı geliştirdikleri tutum ve davranışlar tek bir nedene bağlı olmayıp ekonomik, mali, sosyal, kültürel, kurumsal, siyasal ve yönetimsel birçok faktörün karmaşık etkileşimi sonucunda şekillenir. Devletin vergilendirme yetkisini kullanarak koyduğu yükümlülükler mükellef üzerinde psikolojik ve ekonomik bir baskı yaratır. Bu baskının derecesi ve mükellefin bunu nasıl algıladığı, vergiye karşı göstereceği tepkinin yönünü ve şiddetini belirler. Ekonomik ve mali faktörlerin başında vergi yükünün hissedilme derecesi ve mükellefin ödeme gücü gelir. Objektif (gerçek) vergi yükü, ödenen verginin gelire oranlanmasıyla bulunan matematiksel bir değerken; subjektif vergi yükü (vergi tazyiki), mükellefin vergi ödedikten sonra hissettiği psikolojik baskıyı ifade eder. Bu psikolojik baskı bireyin gelir düzeyine, özel ailevi durumlarına, zevk ve tercihlerine göre kişiden kişiye değişir. Ayrıca vergi idaresinin etkinliği ve denetimlerin sıklığı da mali faktörler arasındadır; etkin bir denetim mekanizması vergiye uymamanın riskini artırarak gönüllü uyumu olumlu etkiler. Sosyal ve kültürel faktörler, mükelleflerin içinde yaşadıkları toplumun değer yargılarından nasıl etkilendiklerini gösterir. Toplumdaki örf ve adetler, sosyal sermaye düzeyi, vergi bilinci, vergi ahlakı ve sosyal normlar bireylerin vergi ödeme kararlarında belirleyicidir. Yüksek vergi ahlakına sahip toplumlarda vergi uyumu kendiliğinden yüksek olurken, vergi ödememenin sosyal bir yaptırımla (dışlanma, kınanma vb.) karşılaşmadığı toplumlarda vergi uyumsuzluğu yaygınlaşır. Kurumsal ve yönetimsel faktörler ise devletin ve vergi idaresinin yapısı, vergi kanunlarının niteliği ve vergi tekniği ile ilgilidir. Vergi adaleti ve eşitlik algısı bu gruptaki en kritik unsurdur; mükellefler vergi yükünün adil dağıtılmadığına veya toplanan vergilerin kamu hizmeti olarak kendilerine dönmediğine inanırlarsa vergiye karşı direnç gösterirler. Ayrıca vergi kanunlarının karmaşıklığı ve vergi formlarının doldurulmasındaki zorluklar da mükellefleri istemsiz hatalara sürükleyerek vergi uyumsuzluğuna yol açabilir. Verginin mükellefler ve işletmeler üzerindeki etkileri kronolojik olarak üç ana aşamada incelenir. İlk aşama 'Bilgi edinme ve hissetme aşaması'dır. Bu aşamada mükellefler henüz vergiyi ödememişlerdir, ancak vergiyle ilgili yasal düzenlemeleri veya değişiklikleri öğrenmişlerdir. Bu aşamada mükelleflerin hareket alanı ve özgürlük derecesi en üst düzeydedir (azami özgürlük derecesi). Mükellefler vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesini engelleyerek vergiden kaçınmaya çalışırlar. Buna 'beyan etkileri' denir ve maddi ikame, zamansal ikame, başka hukuki şekillerin seçimi gibi yöntemleri kapsar. İkinci aşama 'Ödeme aşaması'dır. Bu aşamada mükellef, vergiyi doğuran olayın meydana gelmesini engelleyememiş ve kanunen vergi borçlusu durumuna gelmiştir. Dolayısıyla mükellefin hareket alanı ve özgürlük derecesi azalmıştır. Mükellef bu aşamada vergi yükünden kurtulmak için piyasa mekanizmasını ve fiyatları kullanır. Vergi yükünü fiyatlar aracılığıyla alıcılara (ileriye yansıma) veya hammadde tedarikçilerine (geriye yansıma) aktarmaya çalışır. Vergilemenin bu aşamadaki etkilerine 'piyasa ve fiyat etkileri' veya 'verginin yansıması' adı verilir. Üçüncü ve son aşama ise 'Yerleşme safhası'dır. Bu aşamada mükellefin özgürlük derecesi minimum düzeye inmiştir çünkü vergi yükünü yansıtma imkanı kalmamış ve vergi nihai olarak mükellefin üzerinde kalmıştır. Mükellef bu aşamada ya daha çok çalışarak verginin yarattığı gelir kaybını telafi etmeye çalışır (aktif uyum) ya da tüketimini, tasarruflarını kısarak, birikimlerini eriterek veya borçlanarak vergiye pasif olarak uyum sağlar. Vergilemenin bu aşamadaki nihai etkilerine 'gelir etkileri' denilmektedir. İşletmeler kâr amacı güden organizasyonlar oldukları için vergiyi doğrudan bir maliyet unsuru olarak kabul ederler. Bu nedenle stratejik ve operasyonel kararlar alırken vergilerin etkilerini titizlikle analiz etmek zorundadırlar. Vergi planlaması, işletmelerin vergiye karşı tepkilerini ve uyum süreçlerini, tamamen vergi mevzuatının çizdiği yasal sınırlar içerisinde kalarak yönetmesi ve vergi yükünü en aza indirmeyi (minimize etmeyi) amaçlayan sistemli bir vergi tasarrufu yöntemidir. Vergi planlaması, yasal olmayan yollarla vergi ödememeyi ifade eden vergi kaçakçılığından tamamen farklıdır. Vergi planlamasında işletmeler, vergi kanunlarında yer alan muafiyet, istisna, indirim, teşvik hükümleri ile amortisman usulleri ve çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları gibi yasal avantajları araştırıp kendi lehlerine kullanırlar. Bu süreç, işletmenin yapısını, örgütlenme biçimini ve iş süreçlerini vergi yükünü azaltacak şekilde tasarlamayı içerir. Geniş anlamda vergi planlaması, verginin hissetme, ödeme ve yerleşme aşamalarının tamamında uygulanabilen stratejileri kapsarken; dar anlamda vergi planlaması, sadece ilk aşama olan 'bilgi edinme ve hissetme aşamasında' gerçekleştirilen ve vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesini önleyen 'vergiden kaçınma' faaliyetlerini ifade eder. Başarılı bir vergi planlaması işletmelerin nakit akışını optimize eder, karlılığını artırır ve rekabet avantajı sağlar. Vergilerin işletmeler üzerinde kuruluş aşamasından sona erme aşamasına kadar çok yönlü ve derin etkileri vardır. İlk olarak, kuruluş yeri seçiminde vergi teşvikleri (örneğin indirimli kurumlar vergisi, serbest bölge avantajları) belirleyici rol oynar. Hukuki şekil seçiminde de vergiler etkilidir; örneğin şahıs şirketlerinde (kollektif şirket gibi) ortaklar doğrudan gelir vergisi öderken, sermaye şirketleri (anonim şirket gibi) kurumlar vergisine tabidir ve kâr payı dağıtımında stopaj ve gelir vergisi gibi ek yükümlülükler ortaya çıkar. Vergiler işletmelerin muhasebe sistemlerini de doğrudan şekillendirir. Ticaret kanununa göre hazırlanan ve işletmenin gerçek durumunu gösteren 'ticari bilanço' ile vergi kanunlarına göre hazırlanan 'mali bilanço' ayrımı bu etkiden kaynaklanır. Ayrıca işletmenin büyüklüğü ve hukuki yapısına göre tutulması zorunlu olan defterler (bilanço esasına göre yevmiye, defteri kebir, envanter defteri veya işletme hesabı esasına göre işletme defteri) vergi kanunları tarafından belirlenir. İşletmenin faaliyet süreci içindeki yatırım, finansman, üretim ve pazarlama kararları da vergisel düzenlemelerden etkilenir. Yatırım kararlarında vergi oranları, amortisman usulleri, yatırım indirimleri, yenileme fonu ve zararların mahsubu gibi kurumlar büyük önem taşır. Son olarak, işletmelerin tasfiye, birleşme, devir, bölünme, şekil değiştirme gibi sona erme ve yeniden yapılanma süreçleri de vergi kanunlarındaki istisna ve sorumluluk hükümlerine göre planlanır.