Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Vergi, devletin egemenlik gücüne dayanarak egemenlik sınırları içerisindeki gerçek ve tüzel kişilerden kamu harcamalarını finanse etmek amacıyla cebren ve karşılıksız olarak topladığı parasal değerlerdir. Bu tanım gereği vergi, mükelleflerin kullanılabilir gelirlerinde ve servetlerinde doğrudan bir azalmaya yol açarak onlar üzerinde iktisadi ve psikolojik bir baskı oluşturur. Bu baskı ve gelir azalışı, maliye literatüründe 'vergi yükü' olarak adlandırılmaktadır. Vergi yükü kavramı, devletin ekonomideki rolünün değişmesiyle paralel olarak farklı anlamlar kazanmış ve önemini artırmıştır.
Klasik maliye anlayışının hakim olduğu 'tarafsız devlet' döneminde, devletin görevleri savunma, adalet ve diplomasi gibi temel alanlarla sınırlı tutulmuştur. Bu dönemde kamu harcamaları oldukça düşük seviyelerde seyrettiği için vergi yükü de mikro düzeyde sadece bireysel bir ödeme yükümlülüğü olarak ele alınmıştır. Ancak Büyük Buhran ve sonrasında gelişen Keynesyen müdahaleci devlet anlayışı ile birlikte, devletin ekonomik ve sosyal hayata aktif müdahalesi kabul görmüştür. Bu yeni dönemde vergiler sadece bütçeyi finanse eden bir araç olmaktan çıkmış, ekonomik istikrarı sağlama, gelir dağılımını düzenleme ve büyümeyi teşvik etme gibi maliye politikası amaçlarına hizmet eden dinamik birer araç haline gelmiştir. Bu durum, vergi yükünün makro düzeyde de incelenmesini zorunlu kılmıştır.
Günümüzde kamu harcamalarının finansmanında vergilerin payı %80 ila %90 gibi çok yüksek oranlara ulaşmıştır. Vergilerin ulusal gelire oranının bu denli artması, vergi yükünün hem ulusal hem de uluslararası düzeyde hassasiyetle ölçülmesini gerektirmektedir. Ulusal ekonomi açısından vergi yükü, iktisadi kaynakların özel sektörden kamu sektörüne aktarılarak kolektif tüketim ve yatırım harcamalarına tahsis edilmesini ifade eder. Bireysel ekonomi açısından ise vergi yükü, mükelleflerin devlete ödedikleri vergiler ile devletin onlara sunduğu hizmetler arasındaki dengesizliğe bağlı olarak hissedilen gerçek bir refah kaybıdır.
Maliye literatüründe vergi yükü, analiz edilmek istenen ekonomik birime ve amaca göre farklı türlere ayrılmaktadır. Bunlardan ilki olan 'Toplam Vergi Yükü' (Gayrisafi Vergi Yükü), bir ülkede belirli bir dönemde toplanan toplam vergi hasılatının gayrisafi millî hasılaya (GSMH) oranlanmasıyla hesaplanır. Bu oran, ülkedeki iktisadi kaynakların ne kadarının devlet eliyle, ne kadarının ise özel sektör tarafından kullanıldığını gösteren makroekonomik bir göstergedir. Toplam vergi yükü; gelir grupları, meslek grupları, sektörel ve bölgesel bazda da özelleştirilerek hesaplanabilir.
Kişisel vergi yükü ise verginin bireysel düzeydeki etkisini ölçer ve iki boyuttan oluşur: subjektif ve objektif vergi yükü. Subjektif vergi yükü, mükellefin vergi ödemesi nedeniyle hissettiği psikolojik baskı ve refah kaybıdır; kişiden kişiye değiştiği için sayısal olarak ölçülemez. Objektif vergi yükü ise somut bir kavram olup, kişinin ödediği tüm vergilerin kişinin toplam gelirine oranlanmasıyla hesaplanır. Bu oran, ödenen vergi miktarı ile doğru orantılı, mükellefin ödeme gücü ile ise ters orantılıdır.
Toplam ve kişisel vergi yükü hesaplamaları brüt büyüklükleri esas alır. Ancak devlet vergi toplarken aynı zamanda mükelleflere kamu hizmeti sunmakta ve transfer harcamaları yapmaktadır. İşte bu faydaların ve transferlerin hesaba katılmasıyla 'Net Vergi Yükü' hesaplanır. Net vergi yükü; ödenen tüm vergilerden, kamu hizmetlerinden sağlanan fayda ve transfer harcamalarının düşülüp, kalan tutarın gelire oranlanmasıyla bulunur. Bu kavrama piyasadaki yansıma olanaklarının da dahil edilmesiyle, verginin nihai olarak kimin üzerinde kaldığını gösteren 'Gerçek Vergi Yükü' kavramına ulaşılır.
Vergileme, bireylerin gelir ve servetlerinde zorunlu bir azalma yarattığı için mükellefler bu yükten kurtulmak amacıyla çeşitli tepkiler gösterirler. Vergiye karşı gösterilen tepkilerin derecesi ve türü; vergi oranlarının yüksekliğine, verginin hissedilirlik derecesine ve toplumdaki 'vergi zihniyetine' bağlıdır. Vergi zihniyeti, bireylerin vergi ödevi karşısında takındıkları genel psikolojik ve ahlaki tavırdır. Bu tepkiler ve uyum süreci (intibak) üç temel aşamada gerçekleşir.
İlk aşama 'bilgi edinme ve hissetme' aşamasıdır. Bu aşamada mükellef, yeni bir verginin geleceğini veya mevcut oranların artacağını anladığı an, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesini engelleyerek vergi yükümlülüğünden tamamen kaçınmaya çalışır. İkinci aşama olan 'ödeme' aşamasında, vergiyi doğuran olayın oluşmasını engelleyemeyen mükellef, vergiyi ödemek zorunda kalır ancak bu yükü yansıtma mekanizmalarıyla başkalarına devretme yollarını arar.
Son aşama ise 'yerleşme' aşamasıdır. Yansıtma olanaklarının tükendiği bu aşamada vergi yükü nihai taşıyıcının üzerinde kalır. Gerçek vergi taşıyıcısı olan bu bireyler, uğradıkları gelir kaybını telafi etmek için iki türlü intibak gösterirler: Boş zamanlarını azaltıp daha fazla çalışarak gelirlerini artırmaya çalışırlar (aktif intibak) ya da tüketim ve tasarruflarını kısıtlayarak gelir azalışına katlanırlar (pasif intibak).
Mükelleflerin vergi yükünü azaltmak için başvurdukları yöntemler yasal olup olmamalarına göre ikiye ayrılır: Vergiden kaçınma ve vergi kaçakçılığı. Vergiden kaçınma, vergi kanunlarını ihlal etmeksizin, yani tamamen yasal yollarla vergi yükümlülüğünden kurtulma veya yükü azaltma girişimleridir. Bu durum, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesine engel olmak (örneğin ev almayıp kirada oturarak emlak vergisinden kaçınmak), vergi oranları artmadan önce stok yapmak veya şirket merkezini vergi oranlarının çok düşük olduğu 'vergi cenneti' ülkelere taşımak şeklinde gerçekleşebilir.
Vergi kaçakçılığı ise yükümlülerin vergi kanunlarını bilerek ve isteyerek ihlal etmesi, yasa dışı yollarla vergi dışı kalması veya matrahı gizlemesidir. Kaçakçılık yasalara göre bir suç teşkil eder ve hapis veya para cezası gibi yaptırımları vardır. Vergi kaçakçılığı sadece devletin gelir kaybına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda vergisini dürüstçe ödeyen mükellefler aleyhine haksız rekabet yaratarak vergi adaleti ve eşitlik ilkesini zedeler.
Bireysel tepkilerin ötesinde, vergiye karşı toplumsal bir tepki oluştuğunda 'vergi grevi' veya 'vergi reddi' kavramları ortaya çıkar. Tarihte bunun en somut örnekleri, ABD'nin bağımsızlık sürecini tetikleyen 'Boston Çay Partisi' protestosu ve Fransa'da esnafın ağır vergilere karşı başlattığı 'Poujade Hareketi'dir. Bu tür toplumsal hareketler, hükümetlerin geri adım atmasına ve önemli siyasal dönüşümlere yol açabilmektedir.
Vergi yansıması, mükellefin ödediği vergi yükünü fiyat mekanizması aracılığıyla kısmen veya tamamen başkalarına devretmesi sürecidir. Yansıma; kanun koyucunun iradesiyle gerçekleşiyorsa 'kanuni yansıma' (örneğin KDV'nin tüketiciye yansıtılması), piyasa koşullarına bağlı olarak kendiliğinden gerçekleşiyorsa 'fiili yansıma' adını alır. Verginin malın fiyatına eklenerek alıcıya devredilmesine 'ileriye yansıma', girdi fiyatlarının veya ücretlerin düşürülerek tedarikçiye veya işçiye devredilmesine ise 'geriye yansıma' denir.
Yansımanın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini ve derecesini belirleyen birçok iktisadi faktör vardır. Bunların başında arz ve talebin fiyat elastikiyeti gelir. Talebin fiyat elastikiyeti ne kadar düşük (sert) ve arz elastikiyeti ne kadar yüksek olursa, verginin ileriye yansıtılması o kadar kolay olur. Bu nedenle ekmek gibi zorunlu tüketim malları üzerindeki vergiler, lüks mallara göre çok daha kolay yansıtılır. Piyasa yapısı da önemlidir; monopol veya oligopol gibi eksik rekabet piyasalarında firmalar fiyat belirleme gücüne sahip oldukları için vergiyi daha kolay yansıtırlar.
Ayrıca verginin türü ve yapısı da yansımayı doğrudan etkiler. Gider vergileri (tüketim vergileri) maliyetlere doğrudan eklendiği için kolayca yansıtılırken, gelir ve servet vergileri subjektif nitelikte olduklarından yansıtılmaları oldukça zordur. Verginin oranının düşük olması da tüketicilerin tepkisini azaltacağı için yansımayı kolaylaştırır. Son olarak, ekonominin genişleme (konjonktürün yükselme) dönemlerinde talep fazlası olduğu için ileriye yansıma kolaylaşırken, daralma dönemlerinde geriye yansıma olanakları artar.